В Атырау +21.5 
Қоғамдық талқылау қарсаңында сәулетші Талғат Қасенов соңғы елу жылда Атыраудың басты қала құрылысы құжаты – Бас жоспарға енгізілген өзгерістерді еске алып, қаланы әрі қарай кеңейтуді даулы шешім деп санайтынын түсіндірді.
2024 жылы Атырау қаласының Бас жоспарына кезекті түзетулер енгізу жұмыстары басталды. Бас жобалаушы ретінде тағы да «Қазгипроград» институты белгіленіп, тапсырыс беруші Атырау облысының құрылыс, сәулет және қала құрылысы басқармасы болды. Жобалық шешімдерді талқылау үшін мемлекеттік органдар, коммуналдық қызметтер мен жергілікті сәулетшілер қатысқан комиссия құрылды. Оның жұмысына Қазақстан сәулетшілер одағының Атырау филиалының жетекшісі Талғат Қасенов те атсалысты.
Жиындардың бірінде жобалаушылар аумақтық дамудың жаңа тұжырымдамасын таныстырды. Қасенов редакцияға жолдаған материалдарда Атыраудың аумағын 56 400 гектарға дейін ұлғайту ұсынылған. Қала құрамына 14 елді мекенді қосу көзделіп, нәтижесінде тұрғындар саны шамамен 400 мыңға жететіні айтылды. Ал 2040 жылға қарай халық саны 650 мың адамға дейін өсетіні болжанған. Қасеновтің бағалауынша, ұсынылған негізгі жоспарлау шешімдері 2016 жылғы Бас жоспардың логикасын жалғастырады.
Қала тек кеңейіп қана қоймау керек
Қасенов бұл кезеңде-ақ Атыраудың әрі қарай аумақтық кеңеюіне қарсы шыққанын айтты. Оның пікірінше, қаланың солтүстік бағыттағы дамуы айналма жолмен шектелуі тиіс. Құрылысқа арналған жаңа мүмкіндіктерді ең алдымен қалыптасқан қалалық аумақтың ішінен іздеу қажет.
Сәулетшінің айтуынша, үлкен қор Бірінші учаскеде, Ескі қалада және ескі әрі сапасыз тұрғын үйлері бар басқа аудандарда сақталған. Жаңа жерлерді игере берудің орнына, қолданыстағы ықшамаудандарды жолдарымен және инженерлік желілерімен бірге қайта жаңарту тиімді болмақ.
Қасенов саяжай алаптарының тағдырын бөлек қарастыруды ұсынады. Оның пікірінше, мұндай аумақтардың бір бөлігін көршілес ауылдық округтерге қосуға болады, ол үшін олардың бас жоспарларын қалыптасқан құрылыс жағдайына сәйкес түзету қажет.
Сәулетші ауылдық елді мекендерді қала аумағына енгізуге де сақтықпен қарайды. Ол олардың әкімшілік мәртебесін өзгертпес бұрын тұрғындар үшін ықтимал салдарларды алдын ала бағалау қажет деп есептейді. Әсіресе жер мәселесі, салық салу және әлеуметтік қолдау бағытында туындайтын өзгерістерді ескеру маңызды.
Бұл әзірге сәулетшінің жеке ұстанымы болып тұр. Белгілі бір ауылдардың мәртебесін өзгерту салыққа немесе жеңілдіктерге қалай әсер ететіні жөнінде нақты есептер редакцияға ұсынылмады.
«АЖ» анықтамасы. Гурьевтен 2002 жылғы Бас жоспарға дейін
Қаланың заманауи бас жоспарлау тарихы 1974 жылдан басталады. 12 ақпанда Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің №64 қаулысымен «Қазгипроград» институты әзірлеген Гурьевтің түзетілген Бас жоспары бекітілді. Келесі түзету 1992 жылы жобаның бас сәулетшісі Л. Нысанғалиеваның басшылығымен дайындалды, алайда ол ресми түрде бекітілмеді.
Атыраудың жаңа Бас жоспарын үкімет 2002 жылдың тамызында бекітті. Оны қалалық Бас жоспар орталығы «Қазгипроград» мамандарымен бірлесіп әзірледі. Жобаның бас сәулетшілері С. Байыров пен В. Баркова болды.
Қасеновтің материалдарында жобалық аумақтың көлемі 16 961 гектар деп көрсетілген. Кейінірек әзірлеушілер «АЖ» басылымында жариялаған деректерге сәйкес, 2015 жылға қарай қала халқы шамамен 220 мың адамға жетуі тиіс болған.
Атыраудың көлік схемасында үш жаңа көпір салу қарастырылған еді. Екеуі қаланың шеткі бөліктерінде айналма қозғалысты қамтамасыз етуге тиіс болатын, ал тағы бір көпірді Әлиев пен Баймұханов көшелері бойымен жоспарлап, вокзал ауданын әуежай бағытымен байланыстыру көзделген.
Алайда іс жүзінде кейбір шешімдер өзгерді. Әлиев көшесіндегі көпір Сатыбалдиев көшесіне шығарылды, Балықшы көпірі бастапқы нүктеден әлдеқайда солтүстікке қарай салынды, ал Жилгородоктағы көпір бекітілген Бас жоспарда мүлде болмады. Бұл туралы 2013 жылы «Қазгипроград-1» директоры Валентина Баркова «АЖ»-ға айтып берген.
Қасенов сол кезеңдегі даулы шешімдер қатарына орталықтағы көлік схемасына енгізілген өзгерістерді де жатқызады. Ол драмтеатр алдындағы қозғалыстың жабылуын сәтсіз деп санайды, себебі осыдан кейін көпірден шыққан көлік ағымы Махамбет көшесіне тіреліп қалды. Сондай-ақ Азаттықтағы жаяу жүргіншілер аймағын құруды да ол қолайсыз шешім деп бағалайды. Бұл — редакцияның қорытындысы емес, сәулетшінің кәсіби пікірі.
Құрылыс бас жоспардан озған кез
2004 пен 2008 жылдары Атырауда құрылыс қарқыны ерекше күшейді. Сол уақытта Нұрсая, Алмагүл ықшамаудандары мен жаңа жеке тұрғын үй алаптары бой көтерді, көлік желісі де өзгерді. Қасеновтің деректерінде 2002 жылғы бастапқы схемаға кірмеген нысандардың қатарында Балықшыдағы, Жилгородоктағы және Бірінші учаскедегі көпірлер, Сәтпаев пен Құрманғазы көшелерінің қиылысындағы жолайырық, сондай-ақ АМӨЗ маңындағы жаңа жол көрсетілген.
«АЖ» мұрағатындағы мәліметтер сол кезеңде Әлиев пен Сатыбалдиев көшелеріндегі көпірлердің, Сәтпаев пен Құрманғазыдағы эстакаданың және АМӨЗ-дан шыққан жолды Дамба бағытымен жалғаған Төменгі Перетаскадағы көпірдің қатар салынғанын растайды.
Кезекті түзетуді «Қазгипроград-1» ЖШС әзірледі. Жобаның бас сәулетшілері А. Абдрашитова мен В. Баркова болды. Қасеновтің материалдарында осы кезең үшін шамамен 20 мың гектар аумақ және 2021 жылға қарай 300 мың тұрғын көрсетілген.
Ал «АЖ» басылымының 2009 жылғы желтоқсандағы жарияланымында, жоба келесі кезеңге өткен кезде, 41 572 гектар және сол 300 мың тұрғын, бірақ 2020 жылға қарай деп жазылған. Сол жерде қаланың Жайық бойымен солтүстікке қарай дамитыны, ал Бесікті мен Алмалы негізінде спутник қала салу жоспарланғаны айтылды.
Бұл нұсқа ресми түрде бекітілмей қалды. 2012 жылы «АЖ» облыстық прокуратураға сілтеме жасап, 2007 жылы дайындалған түзету өзгерген құрылыс жағдайына байланысты өзектілігін жоғалтқанын жазды.
Қасенов жобаның бекітілмеуін Жилгородоктағы көпірге қатысты даулармен де байланыстырады. Дегенмен, құжаттың қабылданбауына тек Мәдениет министрлігінің ұстанымы себеп болды дегенді растайтын деректерді редакция таба алмады.
2016 жылы қала шекаралары кеңейді
Атыраудың келесі Бас жоспары 2016 жылы бекітілді. Қала аумағы 16 566 гектардан 45 871 гектарға дейін ұлғайып, оның шекарасына 18 елді мекенді, соның ішінде 16 маңдағы ауылды, сондай-ақ Махамбет ауданындағы Алмалы мен Берекені қосу көзделді. Дамудың негізгі бағыты тағы да қаланың солтүстігіне қарай бағытталды.
Қасеновтің материалдарында жаңа айналма жолдың оңтүстік бөлігі Курилкино маңындағы аралдар арқылы өтетіні, ал солтүстік жағынан Талғайран тұсындағы айналмаға түйісетіні көрсетілген. Оның бағалауынша, бұрынғы қалалық шекара ішіндегі көптеген шешімдер 2000-жылдардың соңындағы бекітілмеген жобаның идеяларын қайталайды. Сәулетші ұзақ жылдар бойғы кеңеюдің басты мәселелерінің бірі ретінде бастапқыда айналма ретінде ойластырылған жолдардың қала өскен сайын құрылыс аумағының ішінде қалып, қалалық көлік желісімен қиылысып кететінін атап өтеді.
Солтүстік бағыт кейінгі кезеңде одан әрі дамыды. Талғайраң маңында ірі тұрғын массив пен жаңа солтүстік айналма жол жобаланды. Бұл жол Жайық арқылы өтетін жаңа көпірмен бірге негізгі республикалық трассаларды байланыстырып, транзиттік көлікті қаладан шығаруы тиіс болды.
Бұл процестерге Қасеновтің өзі де қатысқан
2000-жылдардағы қала құрылысы тарихын Қасенов тек ескі жобалар арқылы ғана емес, тікелей тәжірибе арқылы да біледі. 2008 жылы ол қалалық сәулет және қала құрылысы бөлімін басқарды және Жилгородок төңірегіндегі өткір дау кезінде билік ұстанымын таныстырды. Тұрғындармен кездесуде Қасенов айналма жолдар мен Жилгородок пен Авангард арасындағы болашақ көпір туралы айтып, үйлердің сүрілуі мен жолдың тарихи аудан арқылы өтуіне қатысты сұрақтарға жауап берді. Жобаны қолдамаған тұрғындар да болды, олар қалыптасқан құрылыс құрылымын сақтауды талап етті.
Сондықтан Қасеновтің бүгінгі бағалауы оның өзі тікелей қатысқан кезеңдегі қала құрылысы процестеріне де қатысты. Бұл оның дәлелдерін жоққа шығармайды, бірақ сәулетшінің қазіргі ұстанымына маңызды контекст береді.
Қазір не ұсынады
2024 жылы Талғат Қасенов талқылаған концепция екі жылдың ішінде айтарлықтай өзгерді. 2025 жылдың желтоқсанында құрылыс, сәулет және қала құрылысы басқармасы «АЖ»-ға құжат 2040 жылға дейін есептелгенін, ал болжамда қала халқы 650 мың адамға жететіні көрсетілгенін хабарлаған. Негізгі тұрғын аудандарды дамыту солтүстік пен солтүстік-шығысқа бағытталды, ішінара оңтүстікке де қарастырылды, ал орталық бөлікте реновация аймақтары белгіленді.
2026 жылдың тамызына қарай параметрлер қайта өзгерді. Атырау аумағын шамамен 45 мыңнан 56 мың гектарға дейін ұлғайту ұсынылып отыр, ал 2040 жылға қарай халық саны 600 мың деңгейінде болжануда. Қала құрамына сегіз маңдағы елді мекенді: Еркінқала, Тасқала, Жағаталап, Қызыл Балық, Құрманғазы, Амангелді, Дамбы және Бесіктіні қосу жоспарланған. Қазір қала мен оған іргелес елді мекендерде 431 мыңнан астам адам тұрады, ал негізгі тұрғын үй құрылысы әлі де Атыраудың солтүстік бөлігінде жүргізілуі көзделуде.
Қала құрылысы желісіне де елеулі өзгерістер енгізу ұсынылған. Магистральдық көшелердің ұзындығын 264,7 шақырымнан 695,1 шақырымға дейін арттыру көзделіп отыр, сондай-ақ 12 жолайырық салу жоспарланған. Солтүстік айналма жолды, яғни транзиттік көлікті тұрғын аудандардан шығаратын бағытты, 2027 жылы аяқтау жоспарланған. Тамыздағы кеңестен кейін жоба қайтадан толықтыруға жіберілді.
Осылайша, Қасеновтің қаланың аумақтық кеңеюін шектеу және бар қалалық аумақты белсендірек дамыту жөніндегі ұсынысы Атыраудың болашағы туралы пікірталастағы кәсіби ұстанымдардың бірі болып қала береді. Ал қазіргі жоба басқа ауқымды көздейді: қаланың шекарасын кеңейту, маңдағы елді мекендерді қосу және бір мезгілде жол-көлік пен инженерлік инфрақұрылымды дамыту.
Қорытынды нұсқа туралы түпкілікті пікір айтуға әлі ерте. «АЖ» жазғандай, алдағы қоғамдық талқылауға арналған материалдар алдын ала ашық қолжетімділікке жарияланбаған. Атырау бас жоспарына енгізілетін өзгерістер мен толықтыруларды қоғамдық талқылау 1 қазан күні сағат 10:00-де Н. Жантөрин атындағы облыстық филармонияда өтеді. Мекенжайы: М. Өтемісов көшесі, 115.
Дайындаған Анастасия ШЕРСТЯНКИНА