В Атырау -10 
1991 жылдың көктемінде, 16 наурыз күні Гурьевке Ан-24 ұшағымен бөгде баспаханадан төрт ақ-қара парақшалар жеткізілді. Бұл жаңа «Компаньон» газеті еді. Сол алғашқы нөмірден бастап бүгінгі «Ақ Жайықтың» тарихы басталды.
Осы уақыт ішінде шағын басылым өңірдің жылнамасына айналып, Қазақстандағы ең танымал аймақтық газеттердің біріне өсті. Ескі нөмірлерді парақтасаңыз, тұтас дәуір: сот процестері, резонансты тергеулер, қайғылы оқиғалар және бүкіл елдің назарын аударған сәттер көз алдыңыздан өтеді.
Уақыт өте келе редакция жанынан өз баспаханасы ашылды. Бір кезде бірнеше газет бетімен басталған баспа ісі үлкен күнделікті жұмысқа айналды – сөздер мен ойлар, жобалар қағаз бетіне түсетін тұрақты үдеріс болды.
Бүгін сол баспахананың да мерейтойы – құрылғанына 30 жыл толды. Осы уақыт ішінде баспа машиналарынан миллиондаған парақтарды: газеттер, кітаптар, іскерлік басылымдар мен жарнамалық материалдарды басып шығарды.
Уақыт хроникасы
Тәуелсіз аймақтық газетті құру идеясы Абділдә Мұқашевқа тиесілі. Алғашқы жылдары ол іс жүзінде әрі бас редактор, әрі тілші болды. Оның жанында ондаған журналистке ұстаз болған Сабыр Қайырханов пен Михаил Паличев болды. Осы үш адам газеттің негізін қалап, өңірдің өмірі туралы ашық жазу және өткір тақырыптарды айналып өтпеу секілді бүгінге дейін сақталып келе жатқан редакцияның бағытын айқындады.
Осы 35 жыл ішінде газеттің төңірегінде журналистер буыны қалыптасты. Көпшілігі дәл осы жерде кәсіби жолын бастап, репортерлік жұмысты үйренді, өңір тарихына айналған оқиғалар туралы жазды. Кейбірі қазір басқа салада еңбек етсе де, олардың мәтіндерінен «Ақ Жайық» мектебінің қолтаңбасы – өткір қалам мен дәл, ащы интонация айқын сезіледі. Сондықтан редакцияда: «бұрынғы Ақ Жайық журналисі деген болмайды» деп айтады.
Тәуелсіздікке қалай қол жеткізілді
Тоқсаныншы жылдардың басында өңірде тәуелсіз журналистика енді ғана қалыптаса бастаған еді. Жекеменшік газеттер жоқтың қасы болатын, ал еркін баспасөз идеясының өзі қоғамға үлкен сын ретінде қабылданды. «Ақ Жайық» болып жатқан оқиғалар туралы ашық жазу құқығын біртіндеп қорғап, елмен бірге өсіп, дамыды.
Бұл жол тыныш өте қойған жоқ. Газеттің тәуелсіз ұстанымы мәселелерді жариясыз шешуге үйренгендерге жиі ұнамайтын. Жылдар бойы «Ақ Жайық» түрлі қысымға тап болды: журналистерге қоқан-лоққы жасалды, редакцияны қорқыту әрекеттері болды, сайт бірнеше рет бұғатталып, DoS-шабуылдарға ұшырады. Ал саяси оқиғалар мен резонансты істерге қатысты жарияланымдар ықпалды адамдардың ашуын тудырды.
Ең даулы оқиғалардың бірі – 2002 жылы оппозициялық «Республика» газетін басып шыққаннан кейін түнде «Ақ Жайық» баспаханасына бөтелкелерге құйылған жанғыш қоспалар лақтырды. Өрт қымбат жабдықты зақымдады.
Соған қарамастан, басылым өз жұмысын тоқтатпады. Газет жарық көріп тұрды, ал жарияланған материалдардан өңірдің тірі тарихы біртіндеп қалыптасты.
27 жыл бұрын
Ол кезде «Ақ Жайықтың» сайты жоқ болатын. Газет тек баспа нұсқасында шығатын, ал жаңалықтар таралым арқылы, басқа басылымдарды көшіріп басу мен сілтемелер арқылы тарайтын. Дәл осылайша өңірлік оқиғалар облыс шегінен асып, бүкіл елге белгілі болып жатты.
1999 жылдың жазында Теңіз кенішінде қазақстандық және шетелдік жұмысшылар арасындағы жанжал жаппай тәртіпсіздікке ұласты. Қоғамдық жатақханалар қирады, көліктер аударылып, ондаған адам жарақат алды. Жағдайды бақылауға алу үшін кенішке полиция күштері жедел жеткізілді, ал бірқатар шетелдік мамандар эвакуацияланды.
Бұл оқиғалар туралы материалдар «Ақ Жайықтың» баспа нұсқасында жарияланды. Кейіннен олардың мазмұны республикалық басылымдар мен ақпарат агенттіктеріне тарап, оқиға ел көлемінде кеңінен талқыланды. Теңіз – әлемдегі ең ірі мұнай жобаларының бірі болғандықтан, онда жүздеген шетелдік мамандар жұмыс істейтін. Бұл оқиға шағын аймақтық басылым үшін ерекше кезең болды. 1999 жылғы Теңіздегі жанжал туралы жарияланымдар алғаш рет Атыраудан тысқары шығып, халықаралық ақпарат кеңістігіне тарады.
17 жыл бұрынғы оқиға
...Жылыой ауданында бұрын-соңды болмаған қылмыстық іс қозғалды. Сәуле Бапаева мен Нұрлыбай Ашықбаев Құлсарыдағы перзентханада тірі қыз баланы дүниеге әкелгенін мәлімдеді. Алайда туыстарына жерлеуге берілген нәресте өлі болған.
Кейін эксгумация мен генетикалық сараптама нәтижесінде жерленген нәрестенің ұл бала екені және ол ерлі-зайыптылардың биологиялық баласы емес екені анықталды. Істе жаңа қайшылықтар пайда болды: сараптамалар сүйектің түрлі балаларға тиесілі болуы мүмкін екенін көрсетті, ал тергеу ісі босанғаннан кейін бірден нәрестелерді ауыстыру нұсқасын қарастырды.
Тергеу жылдар бойы жалғасты: іс бірнеше рет тоқтатылып, қайта жанданды, көптеген сараптамалар жүргізілді. Бірақ Сәуле дүниеге әкелген қыз баланың тағдыры әлі күнге дейін белгісіз күйінде қалды.
16 жыл бұрынғы іс
...Атырауда Қазақстан ғана емес, Италияда да назар аудартқан сот процесі өтті. Айыпталушылар орындығында Италия азаматы Флавио Сидани отырды. Ол мұнай сервис компаниясының менеджері болып, елдің мұнайлы астанасында жобаларға қатысқан.
Оқиға шетелдікті ұстаудан басталды: тергеу нұсқасына сәйкес, одан ірі көлемде кокаин табылған. Бұл жағдай сол жылдары мыңдаған шетелдік мамандар еңбек еткен Атырау үшін үлкен сенсацияға айналды. Қалада бұл істі қызу талқылап, сот барысын дипломаттар бақылап отырды. Ал шетелдік басылымдар Қазақстанның мұнайлы өңіріндегі сот процесі туралы жазды.
Сот отырыстарында қарама-қайшы нұсқалар айтылды: қорғаушылар Сиданидің кінәсіз екенін және айғақтардың күмәнділігін алға тартты. Ал айыптау тарабы оның ірі көлемде есірткі сақтағанын дәлелдеуге тырысты.
Нәтижесінде сот Сиданиді кінәлі деп танып, ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. Бірнеше жылдан кейін «Ақ Жайық» тілшісі оның отырған колониясына барып, сұхбат алды. Бұл – Қазақстанда сирек кездесетін жағдай, шетелдік сотталған адам өз нұсқасын толық айтып берген еді.
Бұл процесс Атырауда ғана емес, халықаралық деңгейде де талқыланған, сол кезеңнің ең көп назар аудартқан қылмыстық істерінің бірі болып тарихта қалды.
15 жыл бұрын
...Мұнайлы қала алғаш рет терроризммен бетпе-бет келді. 2011 жылдың 31 қазанында таңертең бір мезгілде екі жарылыс болды: облыс әкімдігі ғимаратының жанында және Сары-Арқа ықшамауданындағы тұрғын үйдің қасында. Бұл – тыныш өмір сүріп жатқан мұнайлы қала үшін бұрын-соңды болмаған жағдай еді.
«Ақ Жайық» алғашқы сағаттарда-ақ куәгерлердің көрген-білгендерін жинап, оқиға туралы егжей-тегжейлі жазды. Кейін тергеу екінші жарылыстың өзін-өзі жару оқиғасы болғанын анықтады: 24 жастағы Бауыржан Сұлтанғалиевтың денесінің қалдықтарын біраз уақыт бойы үйдің қабырғасынан тазалап алды, кейін ол радикалды топтың мүшесі ретінде аталды.
Жарылыстардан кейін қалада кең көлемді ұстамдар мен тергеу шаралары басталды. Бірнеше адам сотталды, оларға ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Осы оқиғадан кейін Атырау алғаш рет бүкіл елдің басты жаңалықтарына шықты, ал «теракт» сөзі қалаға қатысты ақпараттарда алғаш рет қолданылды.
Қосын жанындағы тосын оқиға
Он бес жыл бұрын Атырау шынымен де қала аңызына ұқсайтын оқиғаны талқылап жатты.
2011 жылдың 12 сәуір түні Еркінқаладағы бақылау-өткізу пунктінде күтпеген оқиға болды. Полицейлер мен сарбаздар жерге құлап жатқан жас жігітті байқайды: ол вагон жанында жылап, көмек шақырып жатқан. Жақындап келіп, қолшам жарығын түсірген кезде, оның көзі оттай жанып, содан соң қап-қара боп кеткен.
Куәгерлердің айтуынша, белгісіз жігіттің қимылдары өте оғаш болған. Оның денесі жиырылып, жаншылғандай болған. Кей сәтте ол жерге сүйенбей-ақ тік тұрып кеткендей әсер қалдырған, бұл көрініс адамдарды қатты шошытқан. Сол себепті полицейлер дереу «жедел жәрдем» шақырған. Диспетчерлер кейін еске алғандай, тәртіп сақшылары телефоннан: «Тезірек келіңдер, мұнда түсініксіз бірдеңе болып жатыр…» деп айқайлаған.
Дәрігерлер жеткенше жас жігіт орнынан тұрып, Еркінқала ауылы жаққа қарай кетіп қалған. Полицейлер соңынан қуса да, қараңғыда жоғалтып алған, содан кейін оны ешкім көрмеген.
Әңгіме халық арасында тез тарап, түрлі болжамдар пайда болды: біреулер мұны аурумен байланыстырды, басқалары есірткі әсері деді, ал кейбіреулер тылсым күшке сендіріп, «жын кірген» деді. Ал «Ақ Жайық» сол түні болған жағдайды зерттеп, куәгерлердің сөздерін жинап, нақты не болғанын анықтауға тырысты.
Он жыл бұрын
Он жыл бұрын, 2016 жылдың 24 сәуірінде Атырау Қазақстан тарихындағы ең үлкен бейбіт наразылықтардың біріне куә болды.
Қала орталығындағы алаңға мыңдаған адам жиналды. Себеп – Жер кодексіне енгізілген өзгерістер, ауыл шаруашылығы жерлерін ұзақ мерзімге жалға беруге рұқсат ету. Қоғамда бұл түзетулер шетелдіктерге жер берілуі мүмкін деген үрей туғызды.
Алаңға отбасыларымен келгендер болды: біреулер плакат ұстаса, басқалары сөз сөйлегендерді тыңдады. Жер реформасын тоқтатуға және биліктен түсініктеме беруге шақырған үндеулер айтылды.
Бұл оқиға Атырау үшін бұрын-соңды болмаған ауқымға ие болды. Әдетте ресми шаралар өтетін алаң сол күні халық пен билік арасындағы ашық диалог алаңына айналды.
«Ақ Жайық» журналистері сол күні тікелей халықтың арасында жүріп жұмыс істеді: қатысушылармен сөйлесті, сөздерін жазып алды, фото-видео түсірді, ақпаратты редакцияға жолдап отырды. Кез келген сәтте жағдай бақылаудан шығып кетуі мүмкін еді, сондықтан бұл олардың өздері үшін де үлкен тәуекел болды. Бірақ дәл осы жұмыстың арқасында оқырмандар оқиғаның шынайы көрінісін көре алды.
Атыраудағы жаңалықтар бүкіл Қазақстанға тарады. Мұнайлы астанадағы митингтен кейін наразылық толқыны басқа қалаларға да жетті.
Билік қоғамның қысымына жауап беруге мәжбүр болды: көп ұзамай Жер кодексіндегі даулы нормаларға мораторий жарияланды және жер реформасын талқылау үшін арнайы комиссия құрылды.
Жеті жыл бұрын
Бұл оқиға Атырау тарихындағы сұмдық болған сот процестерінің бірі болды. 2016 жылы қаладағы перинаталдық орталықта жаңа туған нәресте алғашында өлі туған деп рәсімделген. Алайда кейін оның тірі екені анықталды.
Тергеу материалдарына сәйкес, дәрігерлер нәрестені не істеу керектігін талқылаған. Жасырын тыңдау барысында олардың телефон арқылы сөйлесіп, баладан қалай құтылу жайлы сөз қозғағаны тіркелген. Ақырында нәрестені мұздатқыш камераға салған.
Сараптама көрсеткендей, дер кезінде медициналық көмек көрсетілгенде баланы аман алып қалуға болатын еді.
Бұл іс бірнеше жылға созылған тергеуден кейін сотқа жетті. 2020 жылы Атыраудағы мамандандырылған ауданаралық сотта процесс басталып, қоғамда үлкен резонанс туғызды.
2021 жылдың қаңтарында сот шешімі шықты: перинаталдық орталықтың бас дәрігері Қуаныш Нысанбаев, акушер-гинеколог Асқар Қайыржан және акушер Жамиля Құлбатырова кінәлі деп танылды. Олар тиісінше 18, 16 және 15 жылға бас бостандығынан айырылды.
«Ақ Жайық» бұл істі бірнеше жыл бойы жіті бақылап отырды. Редакция алғашқы трагедия туралы хабарламадан бастап, сот залындағы егжей-тегжейлі репортаждарға дейін ондаған материал жариялады. Жарияланымдарда тергеудің әр қадамы, дәрігерлердің қарама-қайшы айғақтары мен сараптамалардың қорытындылары ашылып отырды. Оқырмандар осы мақалалар арқылы істің қалай өрбігенін, біртіндеп толық көрініс қалыптасқанын көре алды.
Төрт жыл бұрын
Атырау Қаңтар оқиғалары өрбіген қалалардың қатарында болды.
5 қаңтарда қала тұрғындары алаңға жиналып, наразылық біртіндеп жаппай тәртіпсіздікке ұласты. Облыс әкімдігі ғимаратына шабуыл жасалды.
Осы оқиғалардан кейін құқық қорғау органдары ондаған қылмыстық іс қозғады. Прокуратура деректеріне сәйкес, барлығы 52 іс тіркелген, оның 18-і сотқа жіберілді, ал кейбір тергеулер уақытша тоқтатылды.
Қаңтар оқиғалары кезінде сегіз адам оқ жарақатын алып, бір адам қаза тапты. Қылмыстық істер жаппай тәртіпсіздікке қатысу, билік өкілдеріне күш қолдану және қару-жарақ ұрлау фактілері бойынша қозғалды.
Жеке адамдардың азаптау туралы шағымдары да бөлек қаралды. Барлығы 18 адам осындай арыз түсірген, бірақ күдіктілер анықталмағандықтан, азаптау бабы бойынша қылмыстық іс тоқтатылды.
«Ақ Жайық» алаңдағы алғашқы хабарламалардан бастап, сот процестері мен құқық қорғау органдарының ресми жауаптарына дейін бұл оқиғаны бастан-аяқ бақылап отырды.
2022 жылғы Қаңтар оқиғалары Атырау үшін ғана емес, бүкіл өңір үшін жаңа тарихтағы ең драмалық кезеңдердің бірі болып қалды.
Бұл бар болғаны «Ақ Жайық» беттерінен өткен мыңдаған оқиғаның 1%-ы ғана. Отыз бес жыл ішінде жүздеген мың жарияланым жарық көрді. Олар қала өмірі, адамдар, қақтығыстар, трагедиялар мен өзгерістер туралы баяндады. Барлығын тізіп шығу мүмкін емес. Есте қалғандары — қаланы дүр сілкіндірген, үлкен қоғамдық резонанс тудырған немесе өңірден тысқары шыққан оқиғалар.
Біз қалада мектептер мен ауруханалардың ашылғанын, жолдар мен көпірлердің салынғанын, өзенге балықтың қайта оралғанын және адамдардың оны өз қолымен құтқарғанын жаздық. Түнде кезекшілік атқаратын дәрігерлер, шақыртуға аттанатын өрт сөндірушілер, бейтаныс адамдарға көмек жинайтын волонтёрлер туралы айттық. Олимпиадада жеңіске жеткен балалар, медальмен оралған спортшылар, суретшілер, музыканттар, мұғалімдер туралы баяндадық.
Балалар дүниеге келген қуанышты сәттер де болды, адамдар жылдар өткен соң бір-бірін қайта тапқан кездері де, қалада жаңа әрі әдемі нәрселер пайда болған шақтар да болды. Бірақ ауыр оқиғалар - қазалар, апаттар мен адам қайғысы туралы жазуға тура келген кездер де болды.
Бұл өңірдің түрлі, күрделі, бірақ шынайы өмірі.
Осы жылдар бойы «Ақ Жайық» осы өмірдің жанында болды. Бізбен бірге болғандарыңыз үшін алғыс айтамыз.
«Ақ Жайық» бас редакторы Анастасия ШЕРСТЯНКИНА