В Атырау +14.3 
Жоба түзетіліп жатқан уақытта, бұрынғы АХАТ (ЗАГС) ғимараты тарихи-мәдени мұра нысандарының алдын ала тізімінен түпкілікті шығып қалды.
Еске сала кетейік, алдыңғы жылы көктемде жергілікті билік болашақта Дина Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрін орналастыру үшін Бірінші учаске ауданында орналасқан Неке қию сарайын реконструкциялауды қолға алған болатын. Алайда, маусым айында-ақ жұмыстар тоқтатылды. Техникалық тексеру кезінде күрделі қате жіберілгені анықталып, нәтижесінде жоба түзетуге жіберілді. Осы ретте құрылыстың жартысын толығымен бұзып үлгерген еді.
Осы аралықта, 1955 жылы салынған бұрынғы АХАТ ғимараты тарихи-мәдени мұра нысандарының алдын ала есепке алу тізімінде болған және оған сәулет ескерткіші мәртебесін беру үшін сараптаманың оң қорытындысын алған. Бұл, «Тарихи-мәдени мұра нысандарын қорғау және пайдалану туралы» ҚР Заңына сәйкес, оның ресми танылған ескерткіштермен бірдей қорғалуға тиіс болғанын білдіреді. Яғни, ғимараттың сыртқы келбетін өзгертуге бағытталған кез келген жұмыстарға тыйым салынған еді.
Кейбір сауатсыз жергілікті шенеуніктер үшін арнайы Мәдениет комитетінен алынған және «АЖ»-да жарияланған заңнама нормаларының түсіндірмесіне қарамастан, бұл сорақылық үшін ешкім жауапкершілікке тартылған жоқ. Тіпті заңдылықтың сақталуын қадағалауға тиіс прокуратураның өзі бұл оқиғаға мүлдем қызығушылық танытпады.
Қазіргі уақытта, облыстық құрылыс, сәулет және қала құрылысы басқармасының (реконструкциялауға тапсырыс беруші) басшысы Нариман Биғалидің айтуынша, түзету жұмыстары бастапқыда жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеген «Әсем жоба құрылыс» ЖШС есебінен орындалып, 14 мамырда сараптаманың оң қорытындысы алынған. Реконструкциялаудың сметалық құны өзгеріссіз қалды – 1,2 млрд теңге, мердігер де ауысқан жоқ – ол «Декор» ЖШС. Қазір жобаны іске асыру құрылыс-монтаждау жұмыстарына хабарлама (талон) алу сатысында тұр, олардың мерзімі сегіз айды құрайды.
Тағы бір жайт. Атырау облыстық тарихи-мәдени мұраны зерттеу орталығының (бұрынғы ескерткіштерді қорғау инспекциясы) басшысы Толыбай Достыбаев хабарлағандай, «АХАТ ғимаратына ескерткіш мәртебесі берілмегендіктен, ол тарихи-мәдени мұра нысандарының алдын ала тізімінен шығарылды». Қарапайым тілмен айтқанда, енді ол ғимаратпен толықтай заңды негізде қалаған нәрсені істеуге болады. Оның үстіне, бұзылғаннан кейін ол шынымен де ешқандай құндылыққа ие болмай қалды. Бізде ескерткіштерді «қорғау» осылай жұмыс істейді.
Бұрынғы Неке қию сарайымен болған оқиға бірден бірнеше себепке байланысты үлгі көрсетіп отыр. Біріншіден, ғимаратты оның мәртебесі түпкілікті реттелгенге дейін-ақ бұза бастаған. Екіншіден, қазіргі қалыптасқан жағдайды «мәртебе жоқ – мәселе жоқ» деп атауға болады. Бірақ бұл жердегі басты қоғамдық сұрақ сәулеттік емес, құқықтық сипатқа ие.
Шенеуніктердің өзара бірін-бірі жақтауы және толық жауапсыздық – Атырауда мұраны қорғау механизмінің тек формальды түрде ғана бар екенін, іс жүзінде жұмыс істемейтінін немесе талғап қана жұмыс істейтінін көрсететін айқын мысал. Нәтижесінде қала өзінің тарихи сәулет ескерткіштерінен айырылып жатыр, ал біз жауапты құрылымдар тарапынан біліксіздіктің, жазасыздықтың және арсыз енжарлықтың кезекті көрінісіне куә болдық.
Лев ГУЗИКОВ
«АЖ» архивінен алынған сурет