В Атырау +25.1 
9 қазанда Атыраудағы «Каспиймұнайгаз» институтында Атырау мұнай өңдеу зауытының 2026–2030 жылдарға арналған кешенді экологиялық рұқсат жобасы бойынша қоғамдық тыңдау өтті.
25,4 ШРК қайдан шықты?
Тыңдаудың ең тартысты сәттерінің бірі атмосфералық ауаның ластануын есептеу мәселесін талқылау болды. «Байтақ» партиясының өкілі Қарлығаш Жақсыбаева рұқсат етілген шығарындылар нормативтері жобасының 3.2.2-кестесіне назар аударды. Онда келтірілген деректерге сәйкес, ластану аясын ескере отырып, күкіртсутек пен күкірт диоксидінің бірлескен әсерінің есептік көрсеткіші шекті рұқсат етілген концентрациядан (ШРК) 25,4 есе асып түседі.
Құжаттаманы әзірлеушілер «Қазгидромет» мекемесі ұсынған 2021–2025 жылдардағы аялық концентрацияны пайдаланғанын түсіндірді. Олардың есебінше, АМӨЗ-дің күкіртсутек бойынша үлесі 8,7 пайызды құрайды, ал көрсеткіштің негізгі бөлігі атмосферада бұрыннан бар ластануға байланысты.
Жақсыбаева ластаушы заттардың мұндай концентрациясы кезінде ұсынылып отырған нормативтердің экологиялық заңнамаға, соның ішінде Эмиссиялар нормативтерін айқындау әдістемесінің 23-тармағына қаншалықты сәйкес келетінін анықтағысы келетінін білдірді. Дегенмен, ол тікелей құқықтық негіздеме ала алмады. Қатысушыға нақты мәлімет алу Экология департаментіне хабарласу ұсынылды.
Бұл орайда 25,4 ШРК көрсеткіші тұрғын аудандардағы аспаптар дәл осындай шектен асуды тіркеді дегенді білдірмейді. Әңгіме аялық концентрацияларды ескере отырып, ластаушы заттардың бірлескен әсерінің есептік шамасы туралы болып отыр.
АМӨЗ өкілдері технологиялық газды тазартудың қолданыстағы жүйесі және Клаус әдісімен күкірт өндіретін екі қондырғы туралы айтты. Кәсіпорын мәліметінше, бұл қондырғыларда күкіртті бөліп алу тиімділігі 97–98 пайызға жетеді. Экологиялық тиімділікті арттыру бағдарламасында газды фракциялау қондырғысын жаңғырту да көзделген.
Дегенмен, тыңдауға қатысушылар нақты цифрларды талап етті: жаңғыртудан кейін күкіртсутек шығарындылары қаншалықты азаяды және қай мерзімге дейін? Ұсынылған техникалық мәліметтерде бұл сұрақтарға толық жауап болмады.
317 ауа сынамасы, бірақ иіс шыққан жер белгісіз
Атыраулықтардың түнгі және таңгы уақытта жиі шағымданатын жағымсыз иістері де тартысты талқылау тудырды.
Самал ықшамауданының тұрғыны тыңдау өткен күні таңғы сағат алтыдан бастап жағымсыз иіс қатты сезілгенін айтты. Ол жиын кезінде желдің бағыты мен экологиялық бекеттердің көрсеткіштерін тексеріп, ластанудың ықтимал көзін анықтауды ұсынды.
АМӨЗ өкілдері кәсіпорын тәулік уақытына қарамастан бірдей технологиялық режимде жұмыс істейтініне сендірді. Түнде иістің күшеюін олар жел жылдамдығының бәсеңдеуімен түсіндірді, бұл ластаушы заттардың атмосфераның жерге жақын қабатында жиналуына әкелуі мүмкін.
Зауыт өкілдері сонымен қатар көптеген шағым түскен кезде кәсіпорын зертханасы желдің бағыты мен ықтимал ластану көздерінің орналасуын ескере отырып, атмосфералық ауадан 317 сынама алғанын хабарлады. Дегенмен, бұл зерттеулердің сынама алынған уақыты, заттардың концентрациясы мен иістің шығу көздері туралы қорытындылары көрсетілген толыққанды нәтижесі қатысушыларға ұсынылмады.
Талқылау барысында экранда бекеттердің бірінде күкіртсутек концентрациясының шектен асқанын дәлелдейтін қалалық мониторинг деректері көрсетілді. АМӨЗ өкілі бұл сәтте жел зауыт тарапынан емес, қала жақтан соққанына назар аудартты. Дегенмен, қатысушыларға тек желдің бағытына қарап ластану көзін дәл анықтау мүмкін емес екені түсіндірілді.
Тыңдау қарсаңында АМӨЗ санитариялық-қорғау аймағының шекарасында орналасқан төрт экологиялық бекеттің көрсеткішін көпшілікке ашып қойды. Тұрғындар енді ластаушы заттардың концентрациясын өз бетінше бақылай алады, бірақ бұл деректердің қолжетімділігі Атыраудың әртүрлі бөліктерінде жиі сезілетін иістің шығу тегі туралы дауды әлі шешкен жоқ.
Қоғам белсенділері бақылау аумағын кеңейте отырып, санитариялық-қорғау аймағының жаңа шекарасын ескеруді және станциялардың орналасуын қайта қарауды, қажет болса, қосымша бекеттерді орнатуды ұсынды.
Талқылау АМӨЗ-де жақында жүргізілген жоспардан тыс тексеру аясында өтті. Бұған дейін «Ақ Жайық» хабарлағандай, Экология департаменті заңбұзушылықтарды, соның ішінде шығарындылар нормативтері мен экологиялық мониторингке қатысты кемшіліктерді анықтаған еді. Кәсіпорын қажетті есептеулер мен құжаттаманың бар екенін алға тартып, тексерушілердің қорытындыларының бір бөлігімен келіспей, шағымданды.
Көшіру: үш үй бағдарламадан тыс қалуы мүмкін
Тыңдауға қатысушылар АМӨЗ санитариялық-қорғау аймағының тұрғындарын көшіруге ерекше назар аударды, оның кеңеюі туралы «Ақ Жайық» бұған дейін толық жазған болатын.
Кәсіпорын өкілдері 31 шілдеде жаңа санитариялық-эпидемиологиялық қорытынды алынғанын, ал 24 қыркүйекте Атырау әкімінің қаулысымен жалпы ауданы 965 гектарды құрайтын аймақ шекарасы бекітілгенін хабарлады. Бұл шекаралар көптеген бағыт бойынша кәсіпорыннан 900 метр қашықтықта, ал оңтүстік бағытта 1 200 метрге дейін созылады.
Дегенмен, көшірілуге тиіс үйлердің түпкілікті тізімі әлі бекітілген жоқ. Оны арнайы жұмыс тобы дайындауы керек, бұл жұмысты қазан айының соңына немесе қарашаның басына қарай аяқтау жоспарланып отыр.
Тыңдауда Төменгі Перетаскада 120-ға жуық үйдің тұрғындары көшіруді күтіп отырғаны айтылды. Бұл ретте, талқылауға қатысушылардың айтуынша, бағдарламаға енбей қалуы мүмкін үш үйдің тағдыры ерекше алаңдаушылық туғызады.
Тұрғындар бірнеше рет түсініктеме алу үшін жүгінгенімен, әлі де нақтылық жоқ. Қоғам белсенділері әкімдіктен барлық процедуралардың аяқталуын күтпей-ақ, халыққа көшіруге дайындық барысы туралы ашық ақпарат беруді талап етті.
Санитариялық-қорғау аймағының кеңеюіне алау қондырғыларының шулы әсері де қосымша себеп болған, деп түсіндірді кәсіпорын өкілдері. Тұрғын үйлердің маңындағы шу деңгейінің шектен асуы 6 децибелге жетеді.
АМӨЗ шуы аз жабдықты орната отырып, алаудың басын жаңғыртуды және іргелес аумақты көгалдандыруды жалғастыруды жоспарлап отыр. Жасыл белдеуді қалыптастыруды 2030 жылға қарай аяқтау көзделген, биыл 32 гектар аумаққа ағаш отырғызу қарастырылған.
Сонымен қатар, тұрғындар өз мүліктерінің тағдыры туралы шешімді күтіп, жұмыс істеп тұрған кәсіпорынның жанында өмір сүруін жалғастырып келеді.
Жайықтан алты миллион текше метр. Ал су азайса ше?
АМӨЗ-дің Жайық өзенінің су ресурстарына тәуелділігі де бөлек талқыланды.
Атырау тұрғыны Айгүл Мұқанова өзеннің одан әрі тартылуы жағдайында мұнай өңдеу зауытының қажеттіліктерін қамтамасыз ете ала ма және балама су көздері қарастырылған ба деген сұрақ қойды.
Кәсіпорын өкілі жыл сайын АМӨЗ Жайықтан 6 миллион текше метрге жуық су алатынын хабарлады. Су дайындау жүйелері мен тазалау құрылыстарын жаңғыртқаннан кейін бұл көлемді 4 миллион текше метрге дейін, ал ағынды сулар көлемін 2 миллион текше метрге дейін азайту жоспарланып отыр.
Зауытта айналмалы сумен жабдықтаудың жеті жүйесі жұмыс істейді, АМӨЗ ақпараты бойынша олар арқылы жыл сайын 182 миллион текше метрге жуық су өтеді. Суды қайта пайдаланудың көрсетілген деңгейі 96 пайызға жетеді.
Тұщы суды тұтынуды одан әрі азайту тазалау құрылыстарын жаңғыртумен және кері осмосты енгізумен байланысты. Бұл жобаларға 25 миллиард теңге қарастырылған, оларды іске асыруды 2030 жылға қарай аяқтау жоспарланған.
Бұл ретте, ұсынылған экологиялық тиімділікті арттыру бағдарламасында басқа көрсеткіштер бар: 2030 жылға қарай жалпы су тұтыну 7,9 миллион текше метрге дейін, ал шыққан судың көлемі 4,9 миллион текше метрге дейін азаюы тиіс. Тыңдауда бұл жобалық көрсеткіштер өзен суын алуды және ағынды суларды азайту бойынша айтылған жоспарлармен қалай сәйкесетіні түсіндірілмеді.
Мұқанова 2030 жылға қарай Жайық өзені кәсіпорын қажеттіліктерін қамтамасыз ете алмаса не болатыны туралы сұраққа екі рет қайта оралды.
АМӨЗ өкілі зауытта тұщы судың басқа көзі жоқ екенін мойындады. Кәсіпорын негізгі басымдықты суды үнемдеуге, оны терең тазартуға және қайта пайдалануға қояды. Сонымен қатар, су ресурстары одан әрі азайған жағдайда жұмыс істеудің нақты сценарийі ұсынылған жоқ.
«Сасықсай»: жаңа тоған салған жөн бе, әлде ескісін сақтау керек пе?
«Сасықсайдың» үшінші және төртінші секторларының тағдыры тағы да келіспеушілік тудырды.
«Ақ Жайық» бұған дейін ұзаққа созылған рекультивация мен АМӨЗ-дің ауданы 500 гектарға жуық жаңа булану тоғанын салу жоспарлары туралы жазған болатын. Мұндай шешімнің қажеттілігі бұрын зауыттың ағынды суларының құрамы технологиялық талаптарға сәйкес келмегендіктен, оларды қалалық тазалау құрылыстарына бағыттау мүмкін емес деп түсіндірілген еді.
Дегенмен, осы тыңдауда АМӨЗ өкілдері дәл осы қалалық тазарту жүйесіне қосылуды басым нұсқа деп санайтынын хабарлады. Жаңа тоған салу үлкен шығындарды талап етеді және қала маңында тағы бір ірі жасанды су айдынының пайда болуына әкеледі.
Оған қарамастан, тоған мен құбырды жобалау жалғасып жатыр. Құжаттаманы 2026 жылдың соңына дейін мемлекеттік сараптамаға жіберу, ал келесі жылдың бірінші тоқсанында одан өтуді аяқтау жоспарланып отыр.
Талқылау «Сасықсайдың» қолданыстағы секторларын құрғатудың экологиялық салдарына да қатысты болды. Қоғам белсенділерінің бір бөлігі ондаған жыл бойы қалыптасқан жыл құстарының, соның ішінде үйрек пен аққудың мекендеу орындарының жойылуынан қауіптеніп, мұндай шешімге қарсы шықты.
Қатысушылар сондай-ақ түпкі шөгінділердің жағдайына алаңдаушылық білдірді: су айдындары құрғағаннан кейін ластанған учаскелер шаңның көзіне айналуы мүмкін.
Кәсіпорын 2026 жылдың мамырында биоалуантүрліліктің далалық зерттеу жұмыстары басталғанын, оны аяқтау 2028 жылға жоспарланғанын хабарлады. Қоғам белсенділері аралық нәтижені осы жылдың соңына дейін ұсынуды ұсынды.
Аумаққа халықаралық табиғатты қорғау мәртебесін беру мүмкіндігін қарастыру идеясы да айтылды.
Шығарындылар 27 пайызға азайды. Бірақ нақты не салыстырылды?
Жүргізілген жаңғырту нәтижесін негіздейтін АМӨЗ-дің экологиялық көрсеткіштеріне де қатысты сұрақтар туындады.
Зауыт өкілдері «Жасыл Қазақстан» ұлттық жобасы аясында ластаушы заттардың жалпы шығарындылары 27 пайызға азайғанын хабарлады. Дәлел ретінде екі цифр келтірілді: 2020 жылы 20 123 тонна және 2026 жылы 14 637 тонна.
Дегенмен, тыңдау кезінде нақтыланды: 2026 жылғы көрсеткіш қолданыстағы экологиялық рұқсатқа сәйкес келеді. Егер сөз рұқсат етілген шығарындылар көлемі туралы болып отырса, оны нақты азаюдың дәлелі ретінде өткен жылдардағы нақты көрсеткіштермен салыстыру дұрыс емес.
Шығарындылар көздері санының артуы да бөлек талқылау тудырды. Жобалық құжаттамаға сәйкес, 2026 жылдан 2027 жылға дейін олардың саны 267-ден 278-ге дейін артады, ал ластаушы заттардың тізбесі 49-дан 79 атауға дейін кеңейеді.
Зауыт өкілдері мұндай өзгерістерді жаңа объектілердің, соның ішінде сорғы станциясы мен компримирлеу блогының қосылуымен түсіндірді. Олардың айтуынша, тиісті шаралар экологиялық скринингтен өтті.
Бұл ретте ластаушы көздері санының артуы өздігінен шығарындылардың пропорционалды өсуін білдірмейді. Дегенмен, қатысушылар тізбеде нақты қандай заттар пайда болатынын және атмосфераға түсетін жиынтық жүктеме қалай өзгеретінін түсіндіруді талап етті.
Құрамында мұнай бар қалдықтар мәселесі де қозғалды. Кәсіпорын мәліметінше, 2025 жылы олардың 17 мың тоннаға жуығы түзілген, ал сұраныс білдірілген лимит 29 мың тоннаны құрайды. АМӨЗ мұндай айырмашылықты жөндеу және технологиялық жабдықтарды тазалау кезінде түзілуі мүмкін қалдықтардың ең жоғары көлемін ескеру қажеттілігімен түсіндірді.
Болашақта зауыт жөндеуаралық үш жылдық циклге көшуге ниетті, осылайша қалдықтардың түзілуін азайтуды көздейді. Тыңдауда нақты сандық болжам келтірілмеді.
Бақылау тек қағаз жүзінде емес
Талқылау соңына қарай қоғам белсенділері экологиялық міндеттемелердің орындалуын бақылау тәсілінің өзін өзгертуді ұсынды.
Атап айтқанда, кешенді экологиялық рұқсаттың іске асырылуы туралы егжей-тегжейлі есептерді жыл сайын жариялау, аспаптық өлшеу нәтижесін ашу және тәуелсіз сарапшыларды зерттеулерге басынан бастап тарту, оларға бастапқы деректердің қолжетімді болу мәселесі туралы ұсыныстар айтылды.
Сонымен қатар, қатысушылар экологиялық құжаттаманы сынға алу мұнай өңдеу зауытын тоқтату талабын білдірмейтінін баса айтты. Әңгіме нормативтерді сақтау, санитариялық-қорғау аймағының тұрғындарын қорғау және бұрын қабылданған міндеттемелерді орындау туралы болып отыр.
Кәсіпорын 2030 жылға дейінгі жаңғырту бағдарламасын ұсынды, бірақ тыңдау барысында атыраулықтардың бірнеше жылдан бері қойып келе жатқан сұрақтары қайтадан айтылды. Олардың арасында түнгі иістің шығу көзі, көшіру мерзімдері және «Сасықсайдың» одан әрі тағдыры бар. Енді жұртшылық тек уәделерді емес, олардың орындалуын бағалауға мүмкіндік беретін құжаттар мен зерттеу нәтижесіне қол жеткізуді талап етіп отыр.
Айнұр САПАРОВА
Суреттерді түсірген автор