В Атырау +17.9 
Атыраудағы «Қазавиақұтқару» АҚ-нан шамамен 60 мың литр авиакеросин ресми есептен тыс қалып, кейін жүк көліктерінің тұрақтарында сатылғаны анықталды.
«АЖ» қылмыстық іс материалдарын зерттеп, құтқару авиациясына арналған отынды қалай таныстық арқылы сатып, канистра мен бөшкелерге құйып, үстеме бағамен қайта өткізгенін анықтады.
Әуежай мен тікұшақ арасында
Бұл хикаяның ортасында 37 жастағы Балықшы тұрғыны С.Р. болды. Ол «Қазавиақұтқару» АҚ-да жанармай тасымалдаушы көліктің жүргізуші-операторы болып жұмыс істеген. Бұл — ТЖМ-нің мемлекеттік авиациялық қызметі, оның тікұшақтары өрт кезінде, су тасқынында, іздестіру жұмыстарында және санитарлық рейстерде қолданылады.
С.Р.-ға арнайы цистернасы бар КамАЗ бекітілген. Ол авиакеросинді әуежайдан алып, тікұшақтарға жеткізіп отырған. Әрбір жанармай құюдан кейін ол құжаттарда қанша алғанын, қанша бергенін және қанша қалғанын көрсетуге тиіс болған.
Дәл осы қалдықтар есебінде, іс материалдарына қарағанда, қосымша табыс табуға мүмкіндік пайда болған. Есепке авиакеросиннің бір бөлігін енгізбей немесе көлемін әдейі азайтып көрсеткен жүргізуші жаңа партияны алып отырған, ал есепке кірмеген қалдық өз қолында қалған.
Кейін С.Р. мұндай әрекетке қарыздары мен несиелері итермелегенін түсіндірді. Оның айтуынша, ол шығынды әдейі көбейтіп көрсетіп, температура мен тығыздықтағы айырмашылықты пайдаланып, сүзгілер мен шлангтардағы қалдықтарды жинаған. Жиналған жанармай біртіндеп сатылымға шыққан, ал қыста авиакеросинді дизельмен араластырып, жүк көліктеріне бейімдеген.
Іс материалдарында көрсетілген ең төменгі баға — литріне 100 теңге.
100 теңгеге алып, 150-ге сатқан
Тұрақты сатып алушылардың бірі Е.М. болды — ол ұзақ жылдар бойы жүк көлігінің жүргізушісі болып істеген. Атырауда С.Р.-мен танысқаннан кейін көп ұзамай ол арзан бағамен ірі партиямен жанармай алуға ұсыныс алған.
Алғашқы эпизодтардың бірінде Е.М. бірден алты тоннаға тапсырыс берген. С.Р. оған жанармайды КамАЗбен өзі жеткізген.
Куәліктерге қарағанда, Е.М. сатып алып отырғаны қарапайым солярка емес екенін жақсы түсінген. Авиакеросинді алдымен бөлек ыдысқа құйып, кейін дизельмен араластырып, жүк көліктерінің басқа жүргізушілеріне өткізген. Литрін шамамен 100 теңгеден алып, Е.М. оны 150 теңгеден қайта сатқан.
Е.М.-нің айтуынша, арзан жанармайға сұраныс жоғары болғандықтан, тауар ұзақ сақталмай тез тарап отырған. Тек оның және жұбайының есепшоттарынан С.Р.-дың атына Kaspi арқылы қарапайым аударымдармен 13,7 млн теңгеге жуық қаржы түскен.
Кейін бұл «арзан отын» жайлы басқа жүргізушілер де естіп, сатушының нөмірі таныстар арқылы тараған. Қурылкино мен Новостройкадағы жүк көліктері тұрақтарында, «Дина» маңында ол туралы әңгімелер айтылған. Біреулерге С.Р. «қалдықты сатып жатырмын» десе, басқаларға «басшылық хабардар» деп түсіндірген. Ал кейбіреулер үшін бағаны естудің өзі жеткілікті болған, қосымша сұрақ қойылмаған.
Қурылкино тұрақтарында танысқан бір жүргізуші тікелей сұрап, «жанармай ұрланған емес пе?» деген күдік білдірген. С.Р. оған бәрі заңды, тек артық қалған отын екенін айтқан. Кейін дәл осы сатып алушы С.Р.-ға 1,8 млн теңгеден астам қаржы аударған.
Канистрадан бірнеше тоннаға дейін
Сауда көлемдері әртүрлі болған: біреулер жанармайды тоннамен алса, кейбіріне бірнеше жүз литр жеткілікті болған, ал жекелеген сатып алушыларға ол канистра мен бөшкелерге құйылып жеткізілген.
Бір жүргізуші С.Р.-мен Сарыөзекте кездесті. Ол КамАЗбен құм тасып барған кезде арзан солярка ұсынылып, жанармайды сол жерде канистрадан тікелей бакқа құйып берген. Кейін бұл адам бірнеше рет Новостройкада да жанармай сатып алған.
Уақыт өте келе бүкіл процесс күнделікті әдеттегі жағдайға айналған: қоңырау, келісім, ақша аудару, тұрақтағы кездесу, содан кейін жанармай жүк көліктерімен ары қарай кеткен. Бұл үшін жасырын қоймалар да, ерекше құпиялылық та қажет болмаған.
Алайда уақыт өте келе тапсырыс пен алдын ала төлемдер нақты жанармай көлемінен асып түсе бастаған.
Бір сатып алушыға С.Р. бірден 10 мың литр жанармай уәде еткен. Ол ақшаның бір бөлігін қолма-қол, қалғанын аударым арқылы алғанымен, тауарды жеткізбеген. Нәтижесінде ер адам полицияға жүгініп, ақшасын қайтарып алған.
Тағы бір жағдайда Новостройкадағы бірнеше жүргізуші екі тонна дизельге 400 мың теңге жинап берген. С.Р. оларға жанармай картасын беріп, заправкаға жіберген. Бірақ картада қажетті көлем болмағандықтан, жүргізушілер сатушыны іздеп, ақшаларын қайтарып алуға мәжбүр болған.
Осындай оқиғалар уақыт өте жиілей түсті: біреулер уәде етілген жанармайды күтіп жүрді, енді біреулер С.Р.-дың үйіне барып талап етті. Ал бір куәгер қарызын сұрап барған кезде, дәл сол жерде ұқсас шағыммен келген бірнеше адамды кездестірген.
Жанармай құю бекеттеріндегі іздер
Іс материалдарында бөлек бағыт ретінде «ҚазМұнайГаз» жанармай құю станциялары аталады. Бірнеше куәгер С.Р.-дың нұсқауымен белгілі бір АЗС-ке барып, дизельді тікелей сол жерден алғанын айтқан. Біреуіне қай колонкаға бару керегін түсіндірсе, екіншісіне жанармай картасын берген.
Куәліктерде Атырау–Доссор трассасындағы «ҚазМұнайГаз» бекеті бірнеше рет аталады.
Алайда дәл осы дизельдің шығу тегі іс аясында бөлек анықталмаған, сондықтан барлық осындай жанармай құю бекеттерін ұрланған авиакеросинмен байланыстыру дұрыс емес. Дегенмен эпизодтардың өзі С.Р.-дың айналасында сауда қаншалықты кеңейгенін көрсетеді: цистернадағы жанармайдан бөлек канистралар, бөшкелер, жанармай карталары және ірі партияларға алдын ала төлемдер пайда болған.
Кульсарыдағы тасқын кезі
2024 жылдың сәуірінде Кульсары аумағы ауқымды су тасқынына тап болып, құтқару жұмыстарына авиация белсенді тартылды.
Сол күндері С.Р. тікұшақтарға авиакеросин жеткізіп отырған. Жанармай шұғыл қажет болғандықтан, кей жағдайларда оны басшылықтың өтініші бойынша алдын ала құжатсыз беріп, кейін ресімдеуге келісілген.
Осы кезеңде жанармай тасымалдаушы арқылы ірі партиялар өткен. Бұл уақыт есеп жүйесінің әлсіз тұсын айқын көрсеткен: қағаз жүзінде бақылау әр кезеңде болғанымен, іс жүзінде қалдық көлемін тек жүргізушінің өзі қадағалаған. Әуежай берілген көлемді тіркеді, экипаж қабылдағанын белгіледі, КПП қызметкерлері көліктің қозғалысын бақылап отырды, ал құжаттар орталық аппаратқа жіберілді.
Әркім тек өз учаскесін ғана бақылаған. Әуежай қанша жанармай бергенін білді, экипаж қанша алғанын көрді, күзет көліктің өткенін тіркеді, ал нақты қалдық бір жанармай құю мен келесісінің арасында көбіне жүргізушінің бақылауында қалған.
Іс материалдарына сәйкес, дәл осы аралықта авиакеросиннің бір бөлігі ресми есептен жоғалып отырған.
Тексеруден бұрынғы күдік
Есепте бәрі дұрыс емес екенінің алғашқы белгілері қылмыстық іс басталмай тұрып-ақ байқалған. «Қазавиақұтқару» есепшілерінің бірі деректерді салыстыра отырып, С.Р.-дың атына тіркелген ірі көлемдегі жанармайды көріп, жүргізушіден сұраған.
С.Р. керосин іс жүзінде жұмсалып қойғанын, ал қажетті құжаттар кейін жабылатынын түсіндірген. Осыдан кейін мәселе қайта көтерілмеген.
Ауқымды тексеріс кейін басталды. Инвентаризация мен ішкі аудит жүргізген компания материалдарды құқық қорғау органдарына тапсырды. Сот-экономикалық сараптама нәтижесінде 46 085 килограмм, яғни шамамен 59,7 мың литр авиакеросиннің жетіспейтіні анықталды.
Бұл көлемнің құны шамамен 24,9 млн теңге деп бағаланған.
С.Р. түпкілікті сомамен дауласпаған. Ол ақшаның шамамен сегіз миллион теңгесін төрт несиесін жабуға жұмсағанын, ал жеке пайдасын он миллион теңге көлемінде бағалағанын айтқан.
Ол кінәсін мойындап, бұрын сотталмағанын және үш кішкентай баланы тәрбиелеп отырғанын алға тартып, бостандықтан айырмауды сұраған. Нәтижесінде С.Р.-ға жеті жыл бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалып, тағы бес жыл бойы материалдық жауапкершілікпен байланысты қызмет атқаруға тыйым салынған. Шамамен 24,9 млн теңгені «Қазавиақұтқару» АҚ пайдасына өндіріп алу туралы шешім қабылданған.
Жүйеде журналдар, талаптар, сенімхаттар, актілер мен жауапты тұлғалар жеткілікті болған. Бірақ дер кезінде «керосин қайда кетіп жатыр?» деген сұрақ жетіспегені еді.
Анастасия ШЕРСТЯНКИНА