​Атыраудағы лотос авантюрасы

Атырау облысында лотос өсіру сәнге айналды. Оны егеді, оған сүйсіне қарайды, тіпті оның тоғайларын туристік орындарға айналдыруды армандайды. Biрақ Ботаника және фитоинтродукция институтының ғалымдары экожүйеге кез келген араласу болжап болмайтын салдарға әкеп соқтыратынын ескертіп, әуесқой азаматтарды өз бетіше тәжірибе жасамауға шақырады.

Белгілі болғандай, Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы Қиғаш өзенінің атырауы — Қызыл кітапқа енген лотостың, нақты айтқанда, жаңғақты лотостың (Лотос орехоносный) табиғи өсетін мекені.

Бұл сирек кездесетін қосмекенді өсімдік шекаралық су айдынын қашан сәндегені белгісіз. Ол онда баяғыдан бері өседі. Айтылған нұсқалардың біріне қарағанда, лотос тұқымын Қиғашқа Еділ атырауынан жыл құстары тасымалдауы мүмкін, онда да бұл өсімдік жақсы өседі.

Соңғы жылдары Құрманғазы ауданындағы лотос алқаптары кеңейіп, жаңа аумақтарды алып жатыр және бұл әдемі өсімдіктің гүлдеу сәтіне сүйсінуге асыққан мыңдаған туристерді баурап келеді. Лотос жаздың соңына қарай гүлдейді.

Лотостың танымалдылығы Атырау облысының кейбір тұрғындарын күмәнді тәжірибе жасауға итермелеген сияқты.

«Сасықсайдағы» күлгін нефрит

Бірақ әңгімені тұрғындардан емес, ең алдымен өз әрекеттеріне жауап беріп, оның салдары туралы ойлануы тиіс мемлекеттік органнан бастайық.

Мәселе мынада, осы жылдың мамыр айында қалалық әкімдіктің қолдауымен «Сасықсай» булану алаңы аумағында лотос өсіру бойынша тәжірибе басталды. Онда 500 гектар алқапта қытайлық Nanjing Yilianyuan Flower Co компаниясы жергілікті әкімдікпен келісім аясында 270 лотос отырғызған.

«АЖ» редакциясына қалалық ТҮКШ және тұрғын үй инспекциясы бөлімінің басшысы Жаслан Қамзаев хабарлағандай, тәжірибеге бюджеттен қаражат бөлінбеген, ол демеушілік есебінен жүргізіліп жатыр. Ал лотостарды отырғызғанға дейін онда топырақ пен суға зертханалық зерттеулер жүргізіліп, оның нәтижесі бойынша оң қорытынды алынған-мыс. Зерттеулерді кім және қанша уақыт жүргізгені хабарланбайды.

Әкімдіктің мәліметінше, қытайлықтар лотостың мынадай сұрыптары мен гибридтерін отырғызған: «Аралаш сорт», «Байяньдянь ақ лотосы», «Үлкен күлгін нефрит», «Пинвали». Олар Қызыл кітапқа енгізілмеген.

«Қазір лотостарды эксперименттік отырғызу нәтижесіне бақылау жүргізіліп жатыр», — делінген әкімдіктің тілшіміздің сауалына берген жауабында.

Нәтиже туралы сұраққа (алғашқы гүлдер жазда пайда болуы керек еді) әкімдік үнсіз қалды. Мүмкін, не ештеңе өспеген, не шенеуніктерде ақпарат жоқ. Әкімдікте өсімдіктерді отырғызу орнынан түсірілген фотосуреттер де жоқ.

Лотоссыз Қамыскөл

Тағы бір тәжірибе Жылыой ауданындағы Қамыскөл көлінде қолға алынды, онда осы жылдың шілде айында әуесқой бағбан лотос отырғызды және кейбір БАҚ жазғандай, іс сәтті болған жағдайда ол егіс аумағын ұлғайтуды жоспарлаған еді.

Аудан әкімінің орынбасары Гүлнәфис Айшуақова хабарлағандай, жағдайға алдын ала ешқандай бағалау жүргізілмеген, ғылыми негізделген әдістеме қолданылмаған, тіпті ешқандай бейінді маман тартылмаған.

«Бүгінде күткен нәтиже шыққан жоқ. Отырғызылған лотос өсімдіктері өсіп, гүлдемеді және әрі қарай өсіп кететіні байқалмайды», — деп атап өтілген оның қолы қойылған хатта.

Қытайдан әкелінген баяу әсер ететін мина

Салыстырмалы түрде, осы жылы кішкентай әрі елеусіз Перетаска өзені бүкіл елге танымал болды. Бұл — сауатсыз шенеуніктердің пресс-релиздерінде жиі аталатындай қандай да бір «канал» емес, кезінде кеме жүзген Жайықтың табиғи сол жақ тармағы және бүкіл Жайық-Каспий бассейні экожүйесінің ажырамас бөлігі.

Перетаскаға лотосты 2024 жылы қала маңындағы Тасқала ауылының екі мектеп оқушысы отырғызған. Басында олар өсімдікті үйде өсіруге тырысқанымен, ойлары іске аспады. БАҚ пен әлеуметтік желіде тараған олардың сөзіне қарағанда, тұқымды ата-аналары Қытайдан маркетплейс арқылы тапсырыспен алдыртқан.

Лотос Перетаскаға жерсініп кетті. Ал лотостың гүлдеуін тамашалау үшін жүздеген шақырым жердегі Қиғаш атырауына барудың қажеті жоқ екені белгілі болғанда, жұртшылық арасында үлкен дүрбелең басталды!

Жергілікті және басқа өңірлердің блогерлері мен журналистері хайп толқынын қуана іліп әкетіп, өскен лотостарды Қызыл кітапқа енген деп жариялады және бұл жаңа локацияны барынша танымал етті. Тіпті лотос тоғайын қыздардың есімімен атау туралы ұсыныс та айтылды. Тек азғантай күмәншілдер ғана негізгі сұрақты қойды: Қытайдан келген сәлемдемедегі лотос шын мәнінде қандай өсімдік және ол отырғызылған су айдынының ендігі күні не болады?

Ғаламтордан қарасаңыз, интродукция нәтижесінде лотос өсімдіктің агрессивті инвазивті түрі ретінде әрекет етуі мүмкін екені айқын болады. Лотостың шамадан тыс өсуінің негізгі экологиялық тәуекелдеріне мынадай факторлар жатады: жергілікті флораны ығыстыру, оттегі тапшылығы (балықтың қырылуы), су айдынының жылдам таяздануы, қорек тізбегінің бұзылуы, гидрохимиялық құрамының өзгеруі және уылдырық шашу аймақтарының шөппен басылуы.

Бәлкім, Перетаскаға енді толық жойылу қаупі төніп тұрған шығар.

«АЖ» анықтамасы:
Интродукция – белгілі бір аймаққа бұдан бұрын кездеспеген өсімдік түрлерін, сорттарын немесе жануарлар тұқымдарын жерсіндіру.

Инвазивті түрі – бұл адамның араласуы нәтижесінде өзінің табиғи ареалынан тыс жерде пайда болып, жаңа аумақта сәтті жерсініп, жергілікті экожүйе мен биологиялық әртүрлілікке қауіп төндіре отырып, белсенді түрде көбейе бастайтын бөгде биологиялық түрі (өсімдік, жануар немесе микроорганизм).

Институттан келген десант

«Ақ Жайық» редакциясы Ботаника және фитоинтродукция институтының бас директоры Гүлнара Ситпаеваның атына жазбаша сауал жолдады. Бұл — 1932 жылы іргесі қаланған өсімдіктер әлемін зерттеу, сақтау және тиімді пайдалану саласындағы жетекші қазақстандық ғылыми орталық.

Институт Алматыда орналасқан, ол Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетіне қарайды. Сауал түскеннен кейінгі келесі күні-ақ (!) Атырауға биология ғылымдарының кандидаты, жетекші ғылыми қызметкер Айжамал Шорманова мен ашық топырақтағы гүлді-сәндік өсімдіктерді интродукциялау зертханасының меңгерушісі Ескендір Сәтеков келді.

Мамандар Перетаскадағы лотос алқабын тексеріп, өсімдік үлгілерін алды және қандай да бір нақты қорытындыны кешенді зерттеуден кейін ғана жасауға болатынын атап өтті.

Ескендір Сәтековтің айтуынша, отырғызылған өсімдіктердің түрін (генетикалық паспортын) нақты анықтау үшін молекулалық-генетикалық және морфологиялық талдау жасау қажет.

«Бұл өте маңызды, өйткені Қытайдан келген «лотос» атымен бұдан да сорақы агрессивтілікке ие сұрыптамалық, гибридті немесе генетикалық түрлендірілген сұрыптар әкелінуі мүмкін», — дейді ол.

Сонымен бірге табиғи экожүйеге бейімделу және ену процестерінің даму болжамы бар су айдынының жай-күйіне кешенді экологиялық бағалау қажет.

Соңында, жергілікті әкімдік үшін инвазия ошағын оқшаулау немесе тіпті (қажет болған жағдайда) толық жою бойынша ресми ғылыми негізделген ұсыныстар әзірлеу қажет.

Бірақ бәрі соншалықты оңай емес. Институт аталған жұмыстарға кірісуі үшін, біріншіден, жергілікті биліктің бастамасы қажет. Ал өңірлік флораның жай-күйін (соның ішінде инвазивті, сирек кездесетін және шаруашылық маңызы бар түрлерді) бақылау Атырау облыстық орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі инспекциясына жүктелген. Айта кетейік, инспекция өкілдері Перетаскадағы лотос учаскесін тексеріп үлгерді, бірақ ешқандай қауіп төніп тұрғанын көрмеді.

Экологиялық тәрбие мектепте басталады

Ботаника және фитоинтродукция институтының ғалымдары визуалды түрде лотостың дамып келе жатқанына және Перетасканың одан да үлкен аумағын қамтуға дайын екеніне назар аударды.

Айжамал Шорманова атап өткендей, лотостың үлкен жапырақтары күн сәулесінің су түбіне өтуін бөгейді, салдарынан басқа өсімдіктер жойылуы мүмкін. Күзде жапырақтар мен сабақтардың көп мөлшері қурап, түбінде шіриді, бұл тотығуға суда еріген бүкіл оттегіні жұмсайды. Ал бұл сөзсіз қысқы және жазғы балықтың қырылуына әкеледі. Тығыз тоғайлар гидродинамиканы төмендетеді және қалқыма бөлшектерді ұстап қалады. Жылдар бойы жиналған органикалық батпақ (сапропель) батпақтануға және таяздануға әкеп соқтырады. Лотос, әдетте, табиғи уылдырық шашу орны болып табылатын таяз суларда өседі және оларды шабақтардың көбейуі мен аман қалуы үшін жарамсыз етеді.

Ресми қорытынды алынғанға дейін мамандар Перетаскада ештеңе жасамауға кеңес береді. Егер популяцияның жасанды синантроптық тегі бар екені және байырғы экожүйеге қауіп төндіретіні расталса, облыстық орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі инспекциясы биомассаны бақылап, жоюға немесе оқшаулауға нұсқама бере отырып, карантиндік немесе реттеу шараларына бастамашылық жасауға өкілетті. Жалпы, теориялық тұрғыдан Перетаска лотостарын туристік тартымды орын ретінде қалдыруға болады, бірақ бұл ретте популяцияның жай-күйіне тұрақты ғылыми мониторинг пен бақылау жүргізу қажет.

Сондай-ақ Институтта өсіп келе жатқан ұрпақтың экология туралы сауатына қатысты проблема атап өтілді және келісімшарт негізінде биология мұғалімдері үшін бөгде түрлердің қауіптеріне арналған оқыту семинарын әзірлеуге әрі өткізуге дайын. Дегенмен, педагогтар қазірден бастап «Өсімдіктің өзге түрлері өңір экожүйесіне қалай әсер ете алады» деген тақырыпта тақырыптық сабақтар немесе сынып сағаттарын өткізе бастаса жаман болмас еді.

Ізгі мақсаттар заңды жоймайды

Сапар қорытындысын шығара отырып, алматылық ғалымдар Қазақстанда өсімдіктерді интродукциялаумен тек Ботаника және фитоинтродукция институты, мемлекеттік ботаникалық бақтар, дендрарийлер, тәлімбақтар сияқты аккредиттелген мамандандырылған ұйымдар ғана айналысуға құқылы екенін ерекше атап өтті. Ал жеке және әуесқойлық бастамалар өздігінен болатын интродукцияның қуатты факторы болып табылады, өйткені мұнда өсімдіктерді тасымалдау мен қоныстандыру тек адамның жеке қалауымен айқындалады.

Институт сонымен қатар жазбаша заңнамалық түсініктеме берді. Дәйексөз келтіреміз: «ҚР «Өсімдіктер әлемі туралы» Заңына сәйкес, табиғи флора мен экожүйелерге зиян келтіруге қабілетті өсімдіктердің бөгде түрлерін интродукциялау қатаң регламенттелген. Экологиялық кодекстің 249-бабы өз бетінше интродукциялауға тікелей тыйым салады, ал қоныс аудару және интродукциялау ережелерін бұзу әкімшілік жауаптылыққа әкеп соқтырады (атап айтқанда, ҚР ӘҚБтК-нің 378-бабы бойынша).

Түрлерді қоныстандыру бойынша кез келген жұмыстар, тіпті эстетикалық немесе қайырымдылық мақсатын көздеген жағдайда да, мемлекеттік экологиялық рұқсат, көпжылдық ҚОӘБ (қоршаған ортаға әсерді бағалау) негізінде және уәкілетті органдардың қатаң бақылауымен тек аккредиттелген мамандандырылған ғылыми ұйымдармен жүргізілуі тиіс. Шетелдік маркетплейстерде шығу тегі белгісіз тұқымдарды сатып алу және оларды ашық су айдындарына отырғызу — бұл елдің экологиялық қауіпсіздігін тікелей бұзу».

Сұлтан АХМЕТ, Лев ГУЗИКОВ

Суреттерді түсірген: ӨҚК, Ескендір СӘТЕКОВ және Юлия ВАХМИСТРОВА