В Атырау +23.3 
Тамыз айында Ресейге АИ‑92 бензинін экспорттау квотасы туралы ақпарат шықты, оның бір бөлігі Атырау мұнай өңдеу зауытының ресурстарына қатысты болды. Редакция бұл бензин кімге арналды және неге жеткізілім жүзеге аспағанын анықтауға тырысты.
Зауыт бензинге өзі билік жүргізбейді
Бұл сұрақ кездейсоқ емес еді. Ресей бірнеше ай бойы мұнай өңдеу зауыттарына жасалған шабуылдардан кейін отын тапшылығын бастан кешіп отыр. Көрші елдегі қиындықтар Қазақстан Энергетика министрлігінің экспорттық квота бөлуіне әсер етуі мүмкін бе?
Ең алдымен бензинді экспортқа тікелей АМӨЗ өзі жөнелтпейтінін атап өту керек. Зауыт процессинг схемасы бойынша жұмыс істейді — алыс-беріс шикізатын қайта өңдейді, ал өндірілген мұнай өнімдері ресурс иелеріне тиесілі, олар өздері оның іске асырылуына қатысты мәселелерді шешеді.
Зауыттың жауабынан көрініп тұрғандай, тамыз айында АМӨЗ‑де өндірілген барлық бензин Қазақстанның ішкі нарығына жөнелтілген. Сонымен қатар, АМӨЗ‑де мынадай жайт ерекше атап өтілді:
«Энергетика министрлігі берген квоталарды орындау мұнай жеткізушілердің жауапкершілігіне жатады. АМӨЗ‑де өндірілген барлық мұнай өнімдері меншік құқығы бойынша соларға тиесілі және олар өнімді жүзеге асыруға қатысты барлық мәселелерді өздері шешеді».
Яғни квота зауыттың өзіне емес, шикізат иелеріне және одан өндірілген мұнай өнімдерінің меншік иелеріне қатысты болуы мүмкін. Сонда келесі сұрақ туындайды: бұл экспорттық көлем нақты кімге арналды және оны пайдалануға әрекет жасалды ма?
Минэнерго жеткізілімнің болмағанын растады
Ендеше, не себепті Энергетика министрлігі мұндай мүмкіндікті алдын ала қарастырған?
Экспорттық көлемнің пайда болу себептері және неге жөнелтілімдер ақырында жүзеге аспағаны туралы қойылған тікелей сұраққа– министрлік былай жауап берді:
«Экспорттық көлемді жүзеге асыру тиісті халықаралық келісімдерге қол жеткізілген жағдайда, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ішкі нарығының қажеттіліктерін сөзсіз қамтамасыз ету шартында орындалады. Осыған байланысты 2026 жылдың шілде және тамыз айларында Атырау мұнай өңдеу зауытынан Ресей Федерациясына АИ‑92 автокөлік бензині жөнелтілген жоқ».
Министрліктің жауабында қандай халықаралық келісімдер меңзелгені, олардың орындалған‑орындалмағаны және нақты не нәрсе жөнелтілімдерге кедергі болғаны анық емес.
Ендеше бастапқы сұрақ қалып отыр: егер шілде мен тамыз айларында Ресейге бензин жіберілмесе, онда не үшін экспорттық көлем алдын ала қарастырылды және ол кімге арналды?
«Мұндай экспорттық квоталарды Ресейге бөлу тетігі тұрақты сипатқа ие ме, әлде ішкі нарықтағы теңгерімге байланысты жекелеген жедел шешімдер ме?» деген сұраққа да министрлік жауап берген жоқ.
Өтінімдер коммерциялық құпия болып шықты
«ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ берген жауаптан белгілі болғандай, Энергетика министрлігінің квоталары тікелей Атырау және Павлодар мұнай өңдеу зауыттарына арналмаған. Екі зауыт та процессинг схемасы бойынша жұмыс істейді: олар алыс-беріс шикізатын қайта өңдеу қызметін көрсетеді, ал өндірілген өнімді жүзеге асыру және жөнелту туралы шешімдерді ресурс иелері – мұнай өнімдерінің меншік иелері қабылдайды.
Олар өз бензинін Ресейге жібере алар ма еді? Мұны анықтау мүмкін болмады: өтінімдер мен контрагенттер туралы мәліметтер коммерциялық құпияға жатқызылған.
«Шілде және тамыз айларында давальдік компаниялар Ресей бағытына бөлінген квоталар аясында АИ‑92 бензинін құю және жөнелтуге өтінім берген бе?» деген біздің сұрағымызға «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ мынадай жауап берді:
«Мұнай өнімдеріне экспорттық квоталарды қалыптастыру және бөлу мәселелері, сондай‑ақ олардың қолданылу бағыттары Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің құзыретіне жатады. Атырау МӨЗ және Павлодар МӨЗ процессинг схемасы бойынша жұмыс істейді: зауыттар алыс-беріс шикізатын қайта өңдеу қызметін көрсетеді, ал өндірілген өнімді жүзеге асыру және жөнелту туралы шешімдерді ресурс иелері – мұнай өнімдерінің меншік иелері қабылдайды. Өтінімдер, жөнелтілім көлемдері және давальдік контрагенттер туралы мәліметтер коммерциялық құпия болып табылады және жария етілмейді».
Сонымен қатар «ҚазМұнайГаз» компаниясы 10 қыркүйектегі жағдай бойынша АИ‑92 қалдықтары Атырау МӨЗ‑де 17,6 мың тонна және Павлодар МӨЗ‑де 22,7 мың тонна болғанын хабарлады.
Компанияның деректеріне сәйкес, автобензин өндірісі жоспардан озық жүріп жатыр: 2026 жылдың сегіз айында ҚМГ зауыттары 3,9 млн тонна автобензин шығарған, бұл жоспарланған көрсеткіштен 123 мың тоннаға артық. Жыл соңына дейін 5,7 млн тонна өндіру жоспарлануда. Ішкі тұтынушыларға жөнелту, ҚМГ‑ның мәлімдеуінше, толық көлемде және бекітілген кестелерге сәйкес жүргізілуде.
ҚТЖ ықтимал логистиканы айтпады
Жеткізілімдердің ықтимал логистикасы да құпия болып қалды.
Ұлттық тасымалдаушы «Қазақстан темір жолы» мұнай өнімдеріне арналған цистерналар әртүрлі вагон паркі операторларының, соның ішінде жеке компаниялардың меншігінде екенін, ал ҚТЖ тасымалдауды жүк жөнелтушілердің өтінімдері негізінде жүзеге асыратынын хабарлады.
Алайда Ресейге арналған бензин бойынша мұндай өтінімдер түскен‑түспегенін компания айтуға бас тартты:
«Тасымалдаудың нақты көлемдері, вагондар саны, жөнелту бағыттары және өтінімдерді түзету туралы мәліметтер коммерциялық ақпаратқа жатады. „ҚТЖ – Жүк тасымалдары“ ЖШС‑нің коммерциялық құпияны құрайтын мәліметтер тізімінің 2 және 4‑тармақтарына сәйкес, сұралған деректер құпия болып табылады және үшінші тұлғаларға берілмейді».
Осылайша, Энергетика министрлігі экспорттық көлемді жүзеге асыру мүмкіндігі болғанын растайды, бірақ оның нақты кімге арналғанын және неге жөнелтілім орындалмағанын түсіндірмейді. «ҚазМұнайГаз» квоталарды қалыптастыру және бөлу мәселелері бойынша жауапкершілікті қайтадан министрлікке бағыттайды, ал ресурс иелерінің өтінімдері туралы мәліметтерді коммерциялық құпия ретінде жасырады. «Қазақстан темір жолы» да өтінімдер берілген‑берілмегенін, қанша вагон пайдаланылуы тиіс болғанын және бұл жөнелтілімдер тоқтатылған‑тоқтатылмағанын айтпайды. Атырау МӨЗ өз кезегінде өндірілген бензинді жүзеге асыру туралы шешімдерді оның меншік иелері қабылдайтынын еске салады.
Экспорттық көлемді кім алуы тиіс еді
Ақырында белгілі бір ғана дерек бар: Энергетика министрлігінің ресми мәліметіне сәйкес, 2026 жылдың шілде және тамыз айларында Атырау МӨЗ‑ден Ресей Федерациясына АИ‑92 жөнелтілмеген. Ал экспорттық квотаны кім пайдалана алар еді, ол үшін өтінімдер берілді ме және неге жеткізілім жүзеге аспады – төрт құрылымның жауаптарынан мұны анықтау мүмкін болмады.
Экспорт өнімнің меншік иелеріне тиімді болуы мүмкін еді: тамыз айында Қазақстан мен Ресейдегі бензин бағасының айырмашылығы айтарлықтай болды — 228–249 теңге қарсы 450–520 теңге.
Мұндай экспорт әлеуметтік желілердегі пікірлерде айтылғандай, қайталама санкцияларға ұшыратуы мүмкін бе — бұл бөлек мәселе. АИ‑92 кәдімгі автомобиль бензині болғанына ғана сүйеніп, оған нақты жауап беру мүмкін емес: ықтимал тәуекелдер мәміле қатысушыларына, алушыларға, банктерге және есеп айырысу схемасына да байланысты.
Бірақ бұл сұрақтың жауабын ала алмадық. Алдымен қарапайым нәрсені түсінгіміз келді: Атыраудан шыққан бензиннің экспорттық көлемі кімге арналды және ол неліктен пайда болды? Энергетика министрлігі, ҚМГ, АМӨЗ және ҚТЖ берген жауаптардан кейін де бұл мәселе айқын болмады.
Зульфия БАЙНЕКЕЕВА