В Атырау -1 
North Caspian Operating Company (NCOC) компаниясының Қашаған кен орнында мұнай өндіруді арттыру жоспары Атырау облысы үшін әлдеқашан теориялық емес мәселеге тірелді. Газ өңдеу зауыттары әлі салынып бітпегенімен, өндірісті ұлғайту мәселесі талқыланып жатыр. Бұл қайшылық 2025 жылғы желтоқсандағы қоғамдық пікірталастың басты тақырыбына айналды.
NCOC теңіз және құрлық өндірістік кешендерінде мұнай өндіруді тәулігіне 450 мың баррельге дейін арттыру ниеті бар екенін ресми түрде мәлімдеді. Алайда компанияның айтуынша, мұндай өсімнің басты шарты – ілеспе газды қабылдау және өңдеу қуаттарын кеңейту. Бұл болмаса, өндірісті әрі қарай арттыру мүмкін емес.
Бұл мәселе 2025 жылғы 15 желтоқсанда Атырауда өткен «Қашаған кен орнында мұнай өндіруді арттырудың экологиялық сын-қатерлері және газ өңдеу зауыттарын салу проблемалары» атты дөңгелек үстелдің негізгі тақырыбына айналды. Шараны «Атырау Aqıqat» қоғамдық бірлестігі, «Глобус» экологиялық-құқықтық бастамалар орталығы және Жайық-Каспий Орхус орталығы ұйымдастырды
Экологтар Мақат ауданында жылына 1 миллиард текше метр газ өңдеуге арналған зауытты GPC Investment компаниясы 2021 жылдан бері салып жатқанын еске салды. 2025 жылдың соңына қарай олардың дерегінше тек нөлдік цикл ғана аяқталған.
Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі нысанды пайдалануға беру 2026 жылдың соңына жоспарланғанын растады. Қазіргі уақытта алаңда іргетас жұмыстары, металл конструкцияларын орнату, технологиялық алаңдар мен қызмет көрсететін инфрақұрылым салу жалғасуда.
Ал жылына 2,5 миллиард текше метр шикі газды өңдеуге арналған екінші зауыттың параметрлері әзірге қағаз жүзінде ғана мақұлданған. Ал қуаты 6 миллиард текше метр болатын үшінші ГӨЗ Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі мен QazaqGaz компаниясының тек перспективалық жоспарларында ғана бар.
Қоғам белсенділері бұл зауыттар іске қосылмайынша күкіртсутегі мөлшері жоғары артық шикі газды өңдеу және залалсыздандыру мүмкін емес екенін атап өтеді. Осыған байланысты олар газ өңдеу зауыттарының құрылысы аяқталмай тұрып мұнай өндіруді арттыруға қарсы шығып, газды алауларда жағуға және атмосфераға шығаруға жол бермей, оны заманауи қауіпсіз технологиялар арқылы өңдеуді талап етуде.
Экологиялық уәждер статистикамен дәлелденді. Белсенділердің дерегінше, 2024 жылы Атырау облысында стационарлық көздерден шыққан зиянды заттардың көлемі 152,8 мың тоннаны құрады, оның 80 пайыздан астамы «Теңізшевройл» мен NCOC үлесіне тиесілі.
Бұдан бөлек, денсаулық сақтау басқармасының балалар арасындағы аурулардың өсуіне қатысты деректері келтірілді. 2022 жылы 3 194 бала мүгедек деп танылды, ал 2023 жылдың небәрі он айында тағы 1 924 балаға осындай диагноз қойылды. Негізгі себептер қатарында қан айналымы жүйесінің аурулары, қатерлі ісіктер, жүйке жүйесі сырқаттары, психикалық бұзылыстар, сондай-ақ туа біткен және даму кемістіктері бар
Осыған байланысты редакция NCOC компаниясына мұнай өндіруді арттыру жоспарлары, мерзімдері, ілеспе газды пайдалану, сондай-ақ мұнай мен газдың қайда бағытталатыны және қай кәсіпорындарда өңделетіні туралы ресми сауал жолдады.
Компания жауабында қазіргі операциялардан барынша пайда алуға көңіл бөлініп отырғанын, сонымен қатар келесі даму кезеңдеріне дайындық жүріп жатқанын хабарлады. NCOC дерегінше, Қашағанды әрі қарай дамыту үшін газды қабылдау және өңдеу қуаттарын кеңейту қажет, бұл жобаның ішкі қажеттіліктері мен энергетикалық ауысым міндеттері ескере отырып жасалуы тиіс.
Компания өз кезегінде QazaqGaz газ өңдеу зауытына жылына 1 миллиард текше метр газ жеткізу жобасы аясындағы өз бөлігін аяқтағанын ерекше атап өтті. Бұл «Болашақ» мұнай-газды кешенді дайындау қондырғысынан Мақаттағы үшінші тараптың газ өңдеу зауытына дейінгі ұзындығы 15 шақырымдық газ құбырының құрылысына қатысты. Құрылыс жұмыстары 2023 жылдан бері жүргізіліп келеді.
Газ құбыры үшін Солтүстік Каспий жобасының жағдайына бейімделген және халықаралық өнеркәсіптік қауіпсіздік стандарттарына сай арнайы тапсырыспен жасалған 16 дюймдік құбырлар пайдаланылды. Құбырларды тасымалдауды қазақстандық мердігер компания – «KCOI» ЖШС жүзеге асырды. Осы құбыр арқылы «Болашақ» мұнай-газды кешенді дайындау қондырғысынан салынып жатқан газ өңдеу зауытына жылына 1 миллиард текше метр шикі газды жеткізу жоспарланған.
Бұған дейін газ өңдеу зауытының құрылысы жүзеге асқан жағдайда Қашаған кен орнында мұнай өндіру көлемі тәулігіне шамамен 25 мың баррельге артады деп хабарланған болатын.
NCOC Қазақстан үкіметімен, «ҚазМұнайГаз» және QazaqGaz-пен әріптестіктің өзара тиімді екенін атап өтті. Сонымен бірге компания қолданыстағы газды дайындау қондырғыларының шектеулі қуаты мұнай өндіруді арттырудың басты тосқауылы болып отырғанын мойындады.
Осылайша, тараптардың ұстанымы бір мәселеде тоғысады: Қашағанда мұнай өндіруді арттыру тек қуаты жеткілікті газ өңдеу зауыттары іске қосылған соң ғана мүмкін болмақ. Айырмашылығы - оператор үшін бұл кен орнын дамытудың кезеңдік жоспары болса, ал өңір үшін бұл – кейінге қалдыруға болмайтын экологиялық қауіпсіздік мәселесі.
Айнұр САПАРОВА