В Атырау +31.7 
«Ақ Жайық» редакциясында көп жыл еңбек еткен әріптесіміз, Қазақстан Республикасы Журналистер одағының және Атырау облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі Лаура Сүлейменова қаланың әр жерінің тұрғындары күкіртсутектің қолқа қабатын иісіне шағымданған кезекті түндерден кейін Атырау облысының әкімі Болат Ақшолақовқа үндеу жасады. «АЖ» оның сол үндеуін жариялап отыр.
«Атырау облысының әкімі Болат Оралұлы Ақшолақовқа үндеу!
Құрметті Болат Оралұлы!
Соңғы бірнеше қатарынан түннен бері Атырау тұрғындары күкіртсутектің өткір иісінен шырт ұйқысынан оянып кетіп жүр. Бүгін біздің журналистік чатта әріптесіміз күнделікті зиянды заттардың таралуынан туындаған шыдатпайтын бас ауруына қандай дәрі ішуге болатынын сұрады.
Мен Атырауда 1980 жылдан бері тұрамын, ал 2013 жылы маған «бронх демікпесі» диагнозы қойылды. Содан бері «Серетид» аэрозолі ерінге жағатын далап сияқты менің сөмкемнің ажырамас бөлшегіне айналды.
Бірақ мұның бәрі лирика. Шын мәнінде, БАҚ мәліметтеріне сүйенсек, 3 қыркүйек күні сағат 01:00-де «Восток» ықшамауданында AirKZ жүйесі күкіртсутек концентрациясын 22 мкг/м³ — 2,8 ШРК деңгейінде тіркеді. Бір сағаттан кейін көрсеткіш 23,9 мкг/м³ — 3 ШРК-ке дейін өсті. Жоғары концентрация Жилгородокта да тіркелді, қаланың түрлі аудандарынан өткір иіске қатысты шағымдар түсті. Бұл жолы да ауаны кім ластағаны сол бойда анықталған жоқ.
Қаладағы жиі шығарындылар мен Атырау тұрғындарының шағымдары аясында мүлдем ақылға қонымсыз жайт анықталып отыр: бүгінде Атырау облысы бойынша Экология департаментінің зертханалық-талдамалық бөлімі бақылау өлшемдерін жүргізуге құқылы емес — оның зертханасының аккредиттеу аттестатының қолданысы тоқтатылған. БАҚ ақпаратына сәйкес, Атыраудағы ауаны Экология департаментінің орнына «Қазгидромет», санитариялық-эпидемиологиялық қызмет және Ұлттық сараптама орталығы өлшейді. Бірақ таңқаларлығы: Атырауда ауа сапасын бақылайтын осыншама ведомство болғанына қарамастан, соңғы 10 жылға жуық уақыт ішінде мұнайлы астанада шығарындыларға кінәліні жедел әрі дәл анықтай алатын мониторинг жүйесі жоқ.
Оның үстіне, бүгінде Атырауда ықтимал экологиялық қауіп көздері туралы БАРЛЫҒЫ белгілі, рұқсат етілген шектен бірнеше есе асып кету жағдайлары үнемі тіркеліп отырады. Ластану көздерін жою жобалары ондаған жыл бойы әзірленіп, іске асырылып келеді. Алайда, кезекті шығарынды кезінде ешкім қала тұрғындарына күнделікті қайталанатын ластанудың нақты сол күні кімдері кінәлі екенін атай алмайды және оған тиісінше шара қолдана алмайды.
Ал жұртшылық өте қатаң шаралар қабылдауды талап етіп отыр! Өйткені, шын мәнінде, әңгіме зиянды заттарды адамдар үшін ең осал уақытта — түнде және таңертеңгілік кезде әдейі жіберу ықтималдығы туралы болып отыр. Келісесіз ғой, мұндай тұрақты түнгі шығарындыларды тек өндірістегі технологиялық жабдықтағы апаттық салдармен байланыстыру қиын!
Атыраулықтардың денсаулығына жағымсыз экологиялық ортаның әсері жөніндегі дәлелдемелік базаға келсек, өткен жылдың қыркүйек айында сол кездегі облыс әкімінің бастамасымен Атырауға Робб Батлер бастаған Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Еуропалық аймақтық бюросының делегациясы келгені есімде.
Сапардың мақсаты қоршаған ортаның тұрғындардың денсаулығы мен әл-ауқатына әсерін ауқымды зерттеу мүмкіндігін қарастыру болды. Бірақ, осы кездесудегі спикерлердің жалпылама сөздерінен түсінгенімдей, тәуелсіз әрі сапалы зерттеу жүргізу үшін бірнеше миллион доллар қажет.
Содан бері бір жыл өтті. Зерттеу туралы ешқандай жаңалық жоқ. Бұған әкімдікте осы қаражаттың болмауы себеп деп ойлаймын.
Міне, сізге ұсыныс!
Биыл бүкіл ШОБ белін бекем бууға мәжбүр болған кезде, Астанада өткен «Болашақ ойындары» халықаралық турнирінің бюджеті шамамен 24 млрд теңгені құрады. 10,8 млрд теңге республикалық бюджеттен бөлінді, жартысынан көбін демеушілер мен серіктестер қамтамасыз етті, ал титулдық серіктес ретінде «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ болды.
Мен спортты экологияға қарсы қоюды ұсынып отырған жоқпын. Бұл — екі түрлі жоба. Бірақ еріксіз салыстырасың.
Экологияның Атырау тұрғындарына әсерін сапалы зерттеу — 2,3–3,2 млрд теңгенің мәселесі. Жұрттың мезін шығарған Атыраудағы «Квадратты» рекультивациялау бюджеті — шамамен 7 млрд теңге. Бір ғана халықаралық іс-шара — 24 млрд теңге!
Адамдардың өмір сүру сапасына тікелей әсер ететін экологиялық жобалар жылдар бойы қаржыландыру мәселесімен бетпе-бет келгенде, сұрақ ақшаға емес, мемлекеттік және корпоративтік басымдықтардың сәйкестігіне қатысты туындайды.
Атырау ондаған жылдан бері еліміздің маңызды мұнай-газ өңірлерінің бірі болып есептеледі. Мұнда маңызды экономикалық құндылықтар туындайды, көпмиллиардтық жобалар іске асырылады, мемлекет жаңа мұнай-газ химиясы өндірістерін дамытуды жоспарлап отыр.
Біз білікті мамандарды тарту туралы айтып отырмыз. Жергілікті кадрды дамыту туралы сөз қозғаймыз. Жастар өңірде қалу керек дейміз.
Бірақ атыраулықтар қарапайым таза ауамен тыныстау мүмкіндігінен айырылған болса, олар мұнда қалып, қалай өмір сүруі керек?
Атырау Қазақстанның мұнайлы астанасы мәртебесін сақтау үшін өз тұрғындарының денсаулығына зиян келтірмеуі тиіс.
Сондықтан, Болат Оралұлы, Сізден кезекті шығарындыны жәй ғана «бақылауға алмауыңызды» өтінемін. Біз бұл сөз тіркестерін тым көп жылдан бері естіп келеміз.
Мен Сізден Атыраудағы экологиялық бақылау жүйесінің өзін өзгертуді сұраймын. Бізге таңертең сейіліп кетеді деген үмітпен түнде атмосфераға зиянды заттарды жазасыз шығарып тастау мүмкін болмайтын, ал ластану көзі қайтадан «анықталмаған» күйінде қалуына жол бермейтін жүйе қажет.
Ол үшін Атырауға барлық ықтимал ластану көздеріне тәуелсіз аудит, ластаушы заттардың таралу бағытын және ықтимал көзін жедел анықтау мүмкіндігі бар ауаға үздіксіз мониторинг жүргізу, Экология департаментінің толыққанды аккредиттелген зертханасы және ең бастысы — әрбір дәлелденген заңбұзушылық дерегі үшін бұлтартпас жауапкершілік қажет.
Қаланың қордаланған экологиялық мәселелері тарихына да ақыры нүкте қоятын кез келді — «Квадратты» және басқа да қауіпті нысандарды рекультивациялауды аяқтау керек.
Сонымен қатар, ДДСҰ Еуропалық аймақтық бюросымен жұмыс қалай аяқталғанын көпшілікке жария етуіңізді сұраймын. Егер қоршаған ортаның атыраулықтардың денсаулығына әсерін толыққанды тәуелсіз зерттеу үшін шынымен де бірнеше миллион доллар қажет болса — мемлекеттің, «Самұрық-Қазынаның», ұлттық компаниялар мен өңірдегі ірі жер қойнауын пайдаланушылардың қатысуымен осы ақшаны табайық.
Қазақстан Атырау тұрғындары немен тыныстап жатқанын және мұның олардың денсаулығына қалай әсер ететінін анықтауға мүмкіндік алуы үшін Атырау облысы елімізге жеткілікті табыс әкелді.
Мүмкін, осының бәрін «Атыраудың таза ауасы» атты жеке бағдарламаға біріктіретін уақыт келген шығар — бұл мерзімі кейінге шегеріле беретін кезекті жол картасы емес, қаржыландыруы, нақты мерзімдері, ашық деректері, KPI және нәтижеге жауап беретін адамдардың аты-жөндері көрсетілген жария бағдарлама болуы тиіс.
Болат Оралұлы, Сіз бұл түні ауаны тағы кім улағанын талқылауды тоқтататын әкім бола алатыныңызға зор үміт артамын.
Өйткені 2026 жылы Қазақстанның мұнайлы астанасы үшін түнде терезені ашып, таза ауамен тыныстау мүмкіндігі — тұрғындардың тым жоғары талабы емес. Бұл — мемлекет оларды қамтамасыз етуге міндетті минимум.
Сондай-ақ атыраулықтардың өздеріне де үндеу жасағым келеді: егер кезекті шығарындыдан кейін өзіңізді жайсыз сезінсеңіз, симптомдар ресми түрде тіркелуі үшін медициналық мекемелерге барыңыз және e-Otinish арқылы шағым жазыңыз. Мұндай деректер ресми түрде неғұрлым көп тіркелсе, мәселені жай ғана елемеу соғұрлым қиын болады.
Құрметпен және нақты шешімдер қабылданатынына үмітпен, Лаура Сүлейменова Қазақстан Республикасы Журналистер одағының мүшесі, Атырау облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі».
«АЖ» редакциясынан. «Ақ Жайық» Атыраудағы ауаның ластануы туралы көп жылдан бері жазып келеді және осы уақыт ішінде бір мәселе айқын көрініс тапты: әрбір оқиғадан кейін қала тұрғындары көптеген жекелеген сандарды, түсініктемелер мен мән-жайды анықтауға берілген уәделерді естиді, бірақ болған оқиғаның толық көрінісін ешқашан көрмейді.
Біз әрбір ауқымды ластанудан кейін билік деректердің барлық тізбегін көпшілікке көрсетуге міндетті деп санаймыз: шектен асу қай жерде және сағат қаншада тіркелді, сол сәтте жел қай жақтан соғып тұрды, болжамды ластану секторында қандай кәсіпорындар болды, оларда технологиялық режимнің ауытқулары болды ма және тексеру немен аяқталды. Оқиға ұмытылғаннан кейін апталар мен айлар өткен соң емес, жедел түрде және бір жерде көрсетілуі тиіс.
Мұндай ашықтық болмағандықтан, тұрғындар терезе сыртындағы иісті, датчиктердің көрсеткіштерін және ведомстволардың сирек беретін ақпаратын өздері салыстыруға мәжбүр. Ондаған жыл бойы еліміздің ең ірі мұнай-газ өндірістерінің жанында өмір сүріп келе жатқан қала үшін бұл қалыпты жағдай емес. Өз тарапынан «АЖ» мемлекеттік органдар мен кәсіпорындардан ластанудың әрбір елеулі жағдайы бойынша нақты деректерді сұратуды және оларды оқырмандар үшін жариялауды жалғастырады.