В Атырау +21.5 
Атырау облысында қысқы мал азығын дайындау жұмыстары аяқталуға жақын. Дегенмен өз шабындықтары жоқтың қасы аудандардың малшылары үшін мұндай жағымды есептер жағдайды өзгерте қоймайды. Былтырғы мал шығынынан кейін шаруалар тағы да субсидия сұрап, қыста қайтадан қиындықпен бетпе-бет қаламыз ба деп қауіптенеді.
Облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының мәліметі бойынша биыл 625,5 мың тонна мал азығы, 4 мың тонна сүрлем, 45,8 мың тонна құрама жем қажет. Өткен жылдан 55,1 мың тонна шөп қалдығы қалған. Күні бүгінде облыс бойынша 615,5 мың тонна мал азығы дайындалып, қажеттіліктің 98,2 пайызын құраған. Бір орама шөп 6500-12000 теңге аралығында.
Құрама жемнің (кебек, бидай, арпа) негізгі бөлігі Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарынан тасымалданады. Құрама жем бағасының бір килограмы 100-110 теңге аралығында. Облыс бойынша құрама жем сататын 34 сауда орыны белгіленген. Күні бүгінде 20 мың тонна құрама жем сатып алынған, бұл қажеттіліктің 43 пайызын құрап отыр.
Бұдан бөлек Атырау қаласында орналасқан ұн өңдеуші "Карат" ЖШС-і өңірдегі мал шаруашылығы құрылымдарын жыл сайын орта есеппен 5280 тонна кебек жеммен (1 кг 100 теңге) қамтамасыз етіп келеді. Биыл да осы үрдіс жалғаспақшы.
Ауыл шаруашылығы басқармасы мал азығымен қамтамасыз ету мәселесі шешілді деп есептейді. Бәлкім, бүкіл облыс ауқымында бұл шынымен де солай шығар. Алайда шөпті жүз шақырым жерден тасуға мәжбүр болып отырған ауыл тұрғындарының есебі бөлек.
2024 жылы Азғыр өңірінде (Сүйіндік, Балқұдық, Азғыр округтері) қуаңшылықтың кесірінен мал азығы бірнеше есеге өсіп, қымбат шөпті сатып алуға мәжбүр болды. Мал көтерем болып, іш тастады.
Негізі Азғыр өңірінің шаруалары көршілес Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданынан тасымалдап, болмаса сатып алатын. Табиғаттың тосын мінезіне сай Бөкей ордасы ауданы төтенше жағдай жариялап, тығырықтан шығудың жолын қарастырса, ал Азғыр өңірі шаруалары облыс әкімдігіне дейін сабылғанымен құр уәдеге тоюмен болды.
Биыл жауын-шашын көп болды, бірақ басты мәселе шешімін тапқан жоқ. Жайылымдар бар, ал шөп шабуға жарамды жерлер жоқтың қасы.
-Кадастрлық картада өңірде жайылымдық жер болғанымен шабындық жер өте аз. Оны шаруа қожалықтары жалға алып алған, біз тек көршілес Батыс Қазақстан облысынан шөпті сатып алатынбыз. Ауыл малмен күн көреді, басқа күнкөріс көзі жоқ. Биыл жауын-шашын мол түсіп, 100 км жерден (Бөкей ордасы ауданы) тасып әкелетін бір орам шөпті 9-10 мың теңгеге сатып алудамыз. Жалпы субсидиясыз болмайды, оны тек фермерлер үшін емес, мал ұстаған жеке шаруаларға да беру керек деп ойлаймын, - дейді Балқұдық ауылының тұрғыны Мансур Қуанышалиев.
Тұрғынның бұл өтініші толықтай түсінікті. Ірі шаруа қожалығы мемлекеттік қолдаудың белгілі бір шараларына әлі де сене алады, ал бірнеше сиыр немесе жылқы ұстап отырған қарапайым тұрғын шөпті де, оны жеткізу құнын да өзі төлеуге мәжбүр. Бұл ретте ауыл отбасы үшін тіпті бір сиырдан айырылудың өзі ірі шаруашылықтың бірнеше малдан айырылғанынан әлдеқайда ауыр тиюі мүмкін.
Өткен жылы қыста Исатай ауданы Қамысқала округіне қарасты малшылардың жылқылары аштан өлді. Мұздақтың кесірінен өзі аз шөпті жылқының тұяғы кеспей, оның үстіне қора басындағы шөмелейлері таусылып, малды қырып алды. Аудандық әкімшілік қыста шөп, жем тасумен әлек болды.
Аудандық кәсіпкерлік және ауыл шаруашылығы бөлімінің басшысы Дидар Есмухановтың айтуынша биыл ауданға қажетті 91000 тонна мал азығының 83000 тоннасы дайындалған.
Жалпы Исатай ауданында шабындық жер өте тапшы. 12 шаруа қожалығы "Табиғат" мекемесімен келісім шарт жасасып, каналдан су алу арқылы мал азығын дайындаса, "Ерасыл" ШҚ 70,6 гектарға жоңышқа еккен. Бірақ бұл қажеттілікті өтеуге жетпейді, шаруалар құм өресі, теңіз жағалауына шалғы салған.
Қыркүйекте Исатай ауданының тұрғындарымен кездесу барысында облыс әкімі Болат Ақшолақов бағаны ұстап тұру үшін Батыс Қазақстан облысынан делдалдарсыз, тікелей 240 тонна бидай жеткізілгенін хабарлады.
Бұл, сөзсіз, көмек, бірақ сырттан тасымалданатын мал азығына тәуелділік мәселесін шешпейді.
Былтырғы мал шығынынан кейін аудан билігі де қолайсыз ауа райы жағдайында аптығып қалмас үшін резерв құру қажеттігін айтқан еді. Шөп арзан болатын жаз мезгілінде оны сатып алуға мүмкіндік беретіндей қойманы жабдықтау және жүк автокөлігін сатып алу жоспарланған болатын. Кезекті қыс түскенге дейін бұл жоспарларды жүзеге асыру мүмкін болды ма, әлі белгісіз.
Субсидиялар қарастырылған, бірақ олар кімге бұйырып жатыр?
Мемлекеттік қолдау туралы мәселені мал өсірушілер жылдар бойы көтеріп келеді. Осы орайда қызық қарама-қайшылық туындайды. Фермерлер субсидиялардың жоқтығына шағымданса, облыс әкімдігі оларды ұсыну нормативтерін бекітіп жатыр.
Тиісті қаулылар 2024 жылғы қарашада және 2025 жылғы маусымда қабылданды. Оларда сүт және сүтті-етті бағыттағы ірі қара малдың аналық басының бір басына 270 мың теңге мөлшерінде норматив белгіленді.
Шындығында, мұндай көмекке бәрі бірдей сене алмады. Міндетті шарттардың бірі — кемінде тиісті санаттағы 100 сиыр болуы керек. Яғни, қолдау ең алдымен мал шаруашылығының белгілі бір бағытындағы жеткілікті ірі шаруашылықтарға есептелген.
Ал жылқы, қой немесе шағын сиыр табынын ұстайтындар не істеуі керек? Дәл осы адамдар өз шабындықтары жоқ аудандарда мал азығының қымбатшылығын ерекше сезінеді.
Бұған қоса, бекітілген норматив ақшаның шынымен бөлінгенін және алушыларға жеткенін білдірмейді. Облыста жергілікті мал өсірушілер қол жеткізуге тырысатын көлемде ірі сабақты азыққа арналған субсидиялардың төленбегеніне екі жыл болды.
Биыл ақпан айында облыс әкімінің орынбасары Жасұлан Бисембиев 2024 жылдан бастап мал азығын субсидиялау міндетті қолдау бағыты болудан қалғанын түсіндірді. Оның айтуынша, комиссия жайылымдардың жай-үйін зерттеп, шөптің жаппай тапшылығын анықтаған жоқ, сондықтан облыстық бюджетте 2026 жылға бұл мақсаттарға қаражат қарастырылмаған.
Дегенмен, жаппай құрғақшылық болмағаны барлық мал өсірушілердің жеткілікті шөп дайындауға мүмкіндігі бар дегенді білдірмейді. Азғыр аймағы мен Исатай ауданының мысалы жауын-шашын мөлшеріне қарамастан шабындық жерлердің тапшылығы бар екенін көрсетеді.
Тағы бір мән-жай бар. Ауыл шаруашылығы министрлігінің қолданыстағы ережелері төтенше жағдай жарияламай немесе аномалиялық ауа райы жағдайларын ресми растамай-ақ Атырау облысы үшін ауыл шаруашылығы жануарларының аналық басына мал азығын субсидиялауға мүмкіндік беретін ерекшелікті қарастырады.
Басқаша айтқанда, көмектесудің заңнамалық мүмкіндігі бар. Ең бастысы: ол үшін қаражат табу және мұндай қолдау нақты кімге қажет екенін анықтау қалды.
— Ірі сабақты шөпке субсидия бөліну қажет. Себебі, Индер, Исатай, Махамбет, Мақат, Жылыой аудандарында шабындық жер өте тапшы. Бұл мәселені жыл сайын көтереміз, бірақ нәтиже шықпай отыр. Облыстан бөлінетін қаржыға байланысты болғандықтан жетпестігін айтып алға тартады. Бірнеше рет облыс фермерлері бұл проблеманы көтеріп келеді, — дейді қоғам белсендісі Ғазиз Ғабдуллин.
Сонымен, жыл сайын мал өсірушілер айдан анық нәрсені дәлелдеуге мәжбүр болып отыр: жайылымдардың болуы қыста жететін шөптің болуына кепілдік бермейді. Ал оны басқа облыстардан сатып алу, тасымалдау үшін төлеу және тайғақ болған жағдайға қор құру өз есебінен жүзеге асырылады.
Облыстық биліктің келесі жылдың бюджетінде мал азығын субсидиялауға ақша қарастыруға ниетті ме деген сұрағы да әлі жауапсыз қалып отыр. Сонымен қатар, қолданыстағы нормативтер іс жүзінде ештеңе бермейтін жеке мал иелеріне қолдаудың қандай механизмін ұсынуға болатыны да белгісіз.
Бүгінде облыста мал азығының барлық дерлік қажетті мөлшері дайындалды, бұл, әрине, жақсы жаңалық. Бірақ жағымды статистика былтыр жылқылар мұзды жайылымдарда қырылғанын, ал олардың иелері жақын маңда жоқ шөпті іздеп машақаттанғанын ұмыттырып жібермейді.
Ол кезде шығындардың орны толмайтыны белгілі болғанда, жедел көмек қажет болды. Қазір биліктің өз қоры жеткіліксіз адамдарға қамқорлық жасауға әлі де уақыты бар. Бұл жолы қиындық төнгенге дейін үлгерсе жақсы болар еді.
Ләззат ҚАРАЖАНОВА